[ Սեփական դաշտում ] Տիգրան Հակոբյան. Բազմակարծություն մի գլխում

[ Սեփական դաշտում ] Տիգրան Հակոբյան. Բազմակարծություն մի գլխում

newmag-ի խնդրանքով լրագրող Աննա Իսրայելյանը սկսում է հարցազրույցների նոր շարք: «Սեփական դաշտում» նախագծի հերոսները մամուլի ականավոր դեմքերն են: Առաջին հյուրը՝ Տիգրան Հակոբյան:

«Էլի առաջինը ես եմ: Որպես փորձաքար, պառավաքար ու հարսնաքար»,– կեսկատակ այսպես արձագանքեց «Ռեսպուբլիկա Արմենիա» և «Հայք» թերթերի նախկին գլխավոր խմբագիր, «Արմենպրեսի» նախկին տնօրեն, ՀՀ կառավարության տեղեկատվության և հանրության հետ կապերի վարչության նախկին պետ (սա նրա նախկին պաշտոնների ամբողջական ցանկը չէ) Տիգրան Հակոբյանը, երբ ցանկություն հայտնեցի, որ «Սեփական դաշտում» շարքի առաջին հյուրն ինքը լինի: «Հիմնաքար»,– առարկեցի: «Հա՛, շո՛ւտ արա, քանի տապանաքար չեմ դարձել»,– էլի կատակեց նա:

– 1994-ի դեկտեմբերին դադարեցվեց «Ազատություն» ռադիոկայանի վերահեռարձակումը տեղական ալիքներով: Ու այդ ժամանակ Հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտեի պետն էիր և որպես պարզաբանում այդ որոշման՝ մի հարցազրույց տվեցիր, որտեղ, ի մասնավորի, պարզաբանելով, թե ինչու «Ազատությունը» չպիտի լինի հայկական ռադիոեթերում, ասացիր, որ մի գլխում բազմակարծությունը շիզոֆրենիա է: Հիմա, երբ այլևս իշխանության մեջ չես, նույնը կպնդե՞ս, թե՞ այդ պատկերավոր «մի գլխում՝ լրատվամիջոցում», չպիտի լինի բազմակարծություն, այլապես շիզոֆրենիա է:

– Այո՛, պնդում եմ: Բայց մի ճշտում անեմ. ասել եմ՝ ոչ թե ամբողջ հայկական եթերում, այլ առանձին վերցված մի լրատվամիջոցում: Որովհետև մի լրատվական մարմինը նույն մի գլուխն է: Նույն գլխում բազմակարծությունը բերում է երկփեղկվածության ու շիզոֆրենիայի: Եթե նույն անձն առավոտյան ներկայանում է հանրությանը որպես քանդակագործ Հարութ, ցերեկը՝ շրջկոմի հրահանգիչ Ստեփան, իսկ երեկոյան՝ այլախոհ Բաբկեն, ապա այդ անձին շատ արագ տեղափոխում են հոգեբուժարան: Կամ պատկերացրե՛ք, որ, օրինակ, որսորդությանը նվիրված մասնագիտական ինչ-որ հանդես համարից համար էջեր է տրամադրում կենդանիների պաշտպանության կազմակերպությունների բողոքներին՝ ընդդեմ որսորդության և դաժան որսորդների: Այդպիսի հանդեսն ընթերցողի ծիծաղը չի՞ առաջացնի: Տեսակետների բազմազանությունն ապահովում է ոչ թե մամուլի մի միավորը, այլ ամբողջ մեդիադաշտը: Այո՛, ցանկալի է, որ լրատվամիջոցը հարթակ տրամադրի այլ կարծիքներ, տեսակետներ արտահայտողներին, բայց միայն նրա համար, որ ընդգծի իր խմբագրական քաղաքականությունը: Պետական ռադիոընկերությունը չէր կարող մի հաղորդման մեջ ազատ շուկայի կողմնակիցը լինել, իսկ մյուսում՝ պլանային տնտեսության, մեկում իշխանությունից պահանջեր Նախիջևան մտնել, մյուսում բողոքեր, որ զորակոչիկներին ստիպողաբար բանակ են տանում:

tigran

– Իսկ չի՞ արդարացնում արդյոք այս մոտեցումն այն, ինչ տեղի ունեցավ դրանից հետո ու տևեց շատ երկար ժամանակ, երբ, մասնավորապես, պետական, հետո հանրային լրատվամիջոցները իրականում իշխանական էին: Եվ ընդդիմության մուտքը հեռուստաեթեր մի շրջան շատ ավելի կարծր ձևով էր սահմանափակվում, հետո՝ ավելի մեղմորեն դուրս մղվում, որովհետև «բազմակարծությունը մի գլխում շիզոֆրենիա է»:

– Այն ժամանակ պահանջները մեծ էին մեր հանդեպ, քանի որ միակ հեռարձակողն էինք, հիմա կան տասնյակ եթերային հեռարձակողներ: Լավ, Հանրայինն այդ բազմակարծությունը չի ապահովում, իսկ մնացածնե՞րը: Ինչո՞ւ անխնա քննադատության չեն ենթարկվում ոչ պետական հեռուստաընկերությունները, որոնց մեջ քիչ չեն այս կամ այն կուսակցությանը պատկանող ալիքները: Մրցակցային դաշտը կարծես կա. թող մյուսներն ապահովեն խոսքի ազատությունը, Հանրայինն էլ լուսանցքային կդառնա, կկորցնի իր լսարանը:

– Շատ լավ գիտես հակափաստարկը, որովհետև պետականի, հանրայինի դեպքում դրանք մեր՝ հարկատուների գումարներն են:

– Հարկատու ասելով՝ նկատի ունես ժողովրդին, չէ՞: Հիմա հասկանանք՝ որն է այդ ժողովրդի սոցիալական պատվերը: Եթե դատենք էլեկտրոնային լրատվամիջոցների չափվող վարկանիշներից, ապա ժողովրդի սոցիալական պատվերը Շամշյանի ռեպորտաժներն են ու «Ջան» ռադիոյի երգացանկը: Կոմերցիոն մեդիաների դեպքում այդպիսի եթերացանկը հասկանալի է. Շամշյանն ու Արմենչիկը եկամտաբեր են: Սեքսն ու բռնությունը եթերում թույլատրված լինեին՝ ամենից մեծ պահանջարկը կունենային: Չեմ հանդիպել հարկատուների բաց նամակներին, որոնք իշխանությունից պահանջում են Հանրայինով հեռարձակել Շնիտկեի կամ Տերտերյանի ստեղծագործությունները կամ ցուցադրել Բերգմանի ֆիլմերը: Այսինքն՝ պետության ֆինանսավորման նպատակներից մեկը մարդկանց որոշ խավերի «ստորին բնազդների» պահանջարկի բավարարման սահմանափակումն է: Քաղաքակիրթ երկրներում իշխանության մեջ այն վերնախավն է, որը քաղաքացիական հասարակության հետ սահմանում կամ պահպանում է երկրի ձևավորված տեսլականը, բարոյական ու իրավական նորմերը, արժեքները: Եվ այդ առումով Հանրային հեռուստատեսությունը, իհարկե, պետք է գործի նաև պետական պատվերով: Այլ բան է, որ պետական պատվերը մեզ մոտ «ծուռ» է լինում, քանի որ վերնախավի մեծ մասն է «ծուռ»: Բայց նորից եմ ասում. ասենք՝ BBC-ն կամ «Public assistance»-ներն Ամերիկայում ենթարկվում են այն եթերային քաղաքականությանը, որի հայեցակարգը մշակում է պետությունը կամ պետության լիազորած մարդիկ: Եզրափակեմ. խնդիրը ոչ թե Հանրայինի, այլ իշխանությունների՛ մեջ փնտրեք:

anna israelyan-5

– Ի՞նչ հիմք ունես պնդելու, որ այդպիսին է սոցիալական պատվերը: Իհարկե, հասկանում եմ, որ սա կարող է վերածվել «Հա՞վն է ձվից առաջացել, թե՞ ձուն` հավից» վեճի, բայց կարող է՝ լսարանին ուղղակի վարժեցրել են նման «սերիալների»:

– Այդպիսին է և միշտ է այդպիսին եղել: Լենինը, որը մեկ-մեկ խելոք բաներ էր գրում, ասել է, որ ցանկացած հասարակությունում կա երկու մշակույթ: Արմենչիկը կհավաքի մարզադաշտեր, «System of a Down»-ը կամ «Beatles»-ը կհավաքեն մարզադաշտեր, իսկ Ռախմանինովի սիրահարները կհավաքվեն կամերային փոքր դահլիճում: Եվ հենց «Ռախմանինովը» պիտի լինի ցանկացած հանրային լրատվամիջոցի պարտադիր բաղադրիչը:

– Երբ տեսնում ես՝ ինչ է կատարվում լրատվական դաշտում, չկա՞ ցանկություն վերադառնալ կամ ինչ-որ բան ինքնուրույն անել:

– Ես շատ վաղուց մի հոդված էի գրել, որ լրագրությունից հեռանում եմ: Եվ հենց այդպես էլ արեցի: Գուցե սոցիալական ցանցերում կամ մամուլում կարող եմ արտահայտել իմ տեսակետը, եթե այն որևէ մեկին հետաքրքրում է: Բայց որպես գործող լրագրող՝ ես 15 տարի առաջ այդ դաշտից դուրս եկա: Պատճառաբանությունն արդեն չեմ էլ հիշում: Բայց շատ անկեղծ էր պատճառաբանությունը:

anna israelyan-2

– Լավ, հիմա, որպես նախկին լրագրող երբ նայում ես լրատվական դաշտին, դո՞ւր է գալիս այն, ինչ տեսնում ես:

– Որ ասեմ «Այո՛», կհավատա՞ս:

– Ինչո՞ւ ոչ: Սոցիալական ցանցերը, բազմաթիվ կայքեր… Բավական բազմաժանր, բազմերանգ պատկեր է: Մեկ էլ տեսար ասես «Այո՛»:

– Չէ՛, չեմ ասի: Ես սոցիալական ցանցերը հանում եմ այդ ցուցակից: Եթե սոցիալական ցանցերը լրատվամիջոց են, ուրեմն լրատվամիջոց է նաև Հայդ պարկում գտնվող «հռետորների անկյունը», պարզապես այն փոքր լսարան ունի: Ինձ ավելի շատ ոգևորում է IT հեղափոխությունը, որի շնորհիվ ունենք լայնաշերտային ինտերնետ, IP հեռուստատեսություն, և ես հնարավորություն ունեմ փնտրել ու գտնել ցանկացած երևույթի, խնդրի, իրադարձության մասին տարբեր տեսակետներ: Այսինքն՝ տեղեկատվական խողովակներն արդիականացված են, բայց խողովակների պարունակությունը, այսինքն՝ այսօրվա լրագրությունը, բովանդակության առումով հաճախ զիջում է նույնիսկ խորհրդային լրագրության մակարդակին:

– Ինչո՞վ էր լավ խորհրդային լրագրությունը:

– Ես չասացի՝ լավն էր: Բայց խորհրդային լրագրությունն ուներ հստակ սահմանումներ, «էթիկայի կանոններ», խոսքի մշակույթի հանդեպ հստակ պահանջներ: Գոնե դա կար: Այսօր մենք չունենք որակյալ լրագրության որևէ չափորոշիչ, որևէ չափանիշ, խրախուսման մեխանիզմ ու վատ լրագրության սահմանափակում:

– Զարմացրիր, որովհետև խորհրդային լրագրությանն առնչվող միակ լավ բանը, որ լսել եմ, այն էր, որ, ասենք, այն ժամանակ «Կոմունիստը» (Տիգրան Հակոբյանը «Կոմունիստում» բաժնի վարիչ էլ է եղել – Ա. Ի.) մի բան էր գրում, հետո կուսակցական տվյալ կազմակերպությունը քննարկում էր այդ հոդվածը ու պատասխան տալիս, թե հետևություններ են արվել: Մամուլի հրապարակումներին անդրադարձը կուսակցական հիմքերի վրա էր: Բայց դրանից բացի՝ էթիկայի օրենքներ, որոնք սահմանակցում էին գրաքննությանը: Ինչի՞ մասին ես ասում:

– Այդ պատճառով էլ «էթիկայի կանոններ»-ը չակերտների մեջ եմ վերցնում: Գրաքննությամբ զբաղվող տեսչությունը լեգալ հաստատություն էր, գործում էր խորհրդային իրավական դաշտում, բոլորն այդ մասին գիտեին, ու դա ավելի ազնիվ էր, քան այսօրվա քողարկված, օրենքներով արգելված գրաքննությունը: Բայց վերադառնանք խորհրդային մամուլի էթիկային: Դու խոսեցիր քննադատության մասին: Այո՛, «մեղավոր» անձին նախատում էին, պիտակավորում, հաճախ զրպարտում էին, բայց անձնական վիրավորանքների առումով սահմանափակումները շատ հստակ էին: Նույնիսկ թույլ չէր տրվում գրել մեկի մականունը: Ես աշխատել եմ ու դա գիտեմ: Իմիջիայլոց, «Կոմունիստում» բաժնի վարիչի պաշտոնակատար էի, վարիչ չէի կարող լինել, քանի որ անկուսակցական էի: Բայց գոնե պաշտոնակատար պիտի նշանակեին, որովհետև փայլուն գրիչ ունեի ու երկրաշարժի գոտուց իմ ռեպորտաժները, «ղարաբաղյան» հրապարակախոսությունս շատ էր բարձրացրել թերթի վարկանիշը (ծիծաղում է – Ա. Ի.):

– Քեզ դուր չի՞ գալիս, որ մականուններ են գրում:

– Պարզապես դա մեր նույնիսկ չունեցած էթիկական կանոններից դուրս է, նաև մարդու անունը կամ ազգանունը աղավաղելը, փոքրատառ գրելը: Դուք կարող եք բացել բոլոր թերթերը, որոնք ես խմբագրել եմ ու կտեսնեք, որ որևէ ածական այնտեղ չի գրվել, որևէ անձի անուն փոքրատառ չի գրվել: Դա իմ սկզբունքն էր:

– Շատ եմ սիրում մարդկանց հիշեցնել, թե նախկինում ինչ են արել կամ ասել: Ածականներ չգործածելու վերաբերյալ պնդումն առիթ է հիշեցնելու, որ մեր հայկական հեռուստաեթերում ընդդիմության դեմ շատ սուր քննադատական առաջին հաղորդումը թերևս «Քաղաքական փասիանսն» էր, որը հեռարձակվեց հենց այն շրջանում, երբ հեռուստատեսության ղեկավարն էիր, ու չես կարող ասել, որ այդտեղ ածականներ չկային:

– Շատ ուշադիր եմ խոսքերիս նկատմամբ. ես ասացի՝ բացե՛ք այն թերթերը, որոնք ես ղեկավարում էի, ու դա չեք տեսնի: Հեռուստառադիոն շատ ավելի մեծ արտադրական միավորում էր, ու ես շատ ժամանակ նույնիսկ չէի նայում՝ ինչ էր գնում եթեր:

anna israelyan-6

– Այսինքն` նախապես չէի՞ր դիտում խորհրդարանական ընտրությունների նախընտրական արշավի, կարելի է ասել, գլխավոր հաղորդումը:

– Ո՛չ: Որովհետև դա անում էր հեռուստառադիոպետկոմի պետի տեղակալը, որն իմ վերահսկողության կարիքը չուներ: Ես բացարձակ վստահում էի Վահրամ Մարտիրոսյանին, որն անում էր այդ հաղորդումը՝ իր ճաշակին համապատասխան, էթիկական նորմերի պահպանմամբ: Բայց, անշուշտ, լիովին կրում էի հաղորդման պատասխանատվությունը: Կարծում եմ նաև, որ «Քաղաքական փասիանսը» մեծ աղմուկ հանեց ու առ այսօր հիշվում է ոչ այն պատճառով, որ միակողմանիորեն քննադատում էր ընդդիմությանը (ընդդիմությանը կոշտ քննադատող տասնյակ հաղորդումներ են եղել վերջին տասնհինգ տարիներին. որևէ մեկը հիշվո՞ւմ է), այլ պարզապես այն պատճառով, որ առաջին անգամ հայկական հեռուստաեթերում հայտնվեց գեղարվեստական բարձր որակի քաղաքական երգիծանքի ժանրի հաղորդում: Մինչև «Փասիանսն» այդպիսի բան չկար, այն նաև շարունակություն չունեցավ:

– Իմիջիայլոց, մի շատ երգիծական պատմություն է շրջանառում որպես լեգենդ, թե ինչու ազատվեցիր հեռուստատեսության և ռադիոյի ղեկավարի պաշտոնից: Դա վերաբերում էր նախընտրական քարոզչության կանոնների խախտմանը, երբ լռության օրը հեռարձակել էիք նախագահի ելույթը: Ես կուզեի՝ պատմությունը սկզբնաղբյուրից մատուցվեր ընթերցողին:

– Լեգենդ չէ, ճշմարտություն է: Բայց հետո իմացա, որ այդ խախտումը ոչ թե պատճառն էր, այլ ընդամենը առիթը, որ ինձ ազատեն աշխատանքից: Իմ պաշտոնավարման վերջին ամիսներին մեծ ճնշում կար Հայաստանի Հանրապետության նախագահի վրա:

– Ո՞վ էր ճնշում:

– Տարբեր օղակներ, տարբեր մարդիկ, պատգամավորներ:

– Ինչո՞ւ չես տալիս անունները:

– Շատերն էին դժգոհում ինձնից՝ վարչապետը (Հրանտ Բագրատյանն էր – Ա. Ի.), Ազգային ժողովի նախագահը (Բաբկեն Արարքցյանն էր), «Հայաստան» հիմնադրամի գործադիր տնօրենը (Մանուշակ Պետրոսյանն էր – Ա. Ի.), «Հայոց համազգային շարժում» կուսակցության վարչության որոշ անդամները… Պատճառները նույնպես շատ էին: Օրինակ՝ ես կուսակցության անդամ չէի, և դա ինչ-որ չափով ինձ ազատ էր պահում կուսակցական որոշումներ կամ հանձնարարականներ կատարելուց: Այն ժամանակ նախագահականից չէր վերահսկվում հեռուստատեսությունը…

– Լավ, էլի, Տիգրա՛ն…

– Համբերությա՛մբ լցվեք, Ա՛ննա, և թո՛ւյլ տվեք վերջացնել: Մենք, իհարկե, աշխատում էինք նախագահականի հետ, օրինակ՝ Ժիրայր Լիպարիտյանի գրասենյակի՝ կապված արտաքին քաղաքականության, ղարաբաղյան հարցի լուսաբանման հետ: Այստեղ չպիտի մոռանանք, որ այն ժամանակ մի քանի լեզվով ռադիոհաղորդումներ ունեինք, որոնք սփռվում էին մինչև Մերձավոր Արևելք: Բայց նախագահականից հեռուստատեսությունը չէր վերահսկվում, քանի որ այն ժամանակ այնտեղ այդպիսի վերահսկող ո՛չ կառույց կար, ո՛չ էլ մարդիկ: Եվ այդ բացը փորձում էին լցնել տարբեր անձինք Ազգային ժողովից, կառավարությունից, կուսակցությունից. էս մի բանը այսպե՛ս լուսաբանիր, սա ցույց մի՛ տուր, այս մարդուն ինչո՞ւ ես գործից ազատել: Եվ քանի որ ես կամակոր մարդ էի, ինձնից դժգոհությունները շատ էին: Բայց վերադառնանք այդ քո ասած լեգենդին: 1995-ին, երբ ընդունվում էր Սահմանադրությունը, իմ նախաձեռնությամբ որոշեցինք ընտրություններից առաջ Սահմանադրությանը նվիրված համերգ կազմակերպել ուղիղ եթերում: Գեղեցիկ բացօթյա համերգ էր հենց հեռուստաընկերության շենքի առջև: Համերգի վերջանալուց հետո Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, որը նախորդ օրն իր ամփոփիչ հարցազրույցն էր տվել, ինձ հարցրեց՝ մենք դա կրկնո՞ւմ ենք, թե՞ ոչ: Ասացի՝ այո՛, Երկրորդ ալիքով: Ասաց՝ գիտե՞ս, կարծես թե ճառը ստացվել է, համոզիչ է եղել: Հետո առաջարկեց կրկնել Առաջին ալիքով (Երկրորդը շրջաններում չէր հեռարձակվում): Եվ ես հանձնարարեցի կրկնել հարցազրույցն Առաջին ալիքով: Որից հետո, շատ հոգնած և ուրախ, որ համերգը հաջող անցավ, գնացի ընկերոջս մոտ՝ մի բաժակ բան խմելու: Հետո պարզվեց, որ այդ օրվա եթերի պատասխանատուն ինչ- որ բան է խառնել, համերգից հետո մի քանի հաղորդում է տեղադրել եթերացանկում, որից հետո միայն նախագահի ելույթն է հեռարձակվել: Եվ այն ձգվել, շարունակվել էր կեսգիշերից հետո:

anna israelyan-7

– Լսել եմ, որ նույնիսկ հոսանքազրկել էին Նորքը, որ դադարեցնեն օրենքի խախտումը, բայց «դվիժոկներ» էիք միացրել ու շարունակել խախտել օրենքը:

– Անջատողները «սխալ տեղից էին բռնել»: Պարզապես պետք է անջատեին հեռուստահաղորդակը, ոչ թե հոսանքազրկեին հեռուստատեսության շենքը: Մենք 3 տեղից հոսանք էինք անցկացրել, դիզելային գեներատորներ էինք գնել և աշխարհն էլ հոսանքազրկվեր՝ մենք հեռարձակվելու էինք: Եվ գոնե մի պատվոգիր տալու տեղը ինձ հեռացրեցին աշխատանքից (ժպտում է – Ա. Ի.):

– Դե՛, հետո ղեկավարեցիր «Արմենպրեսը»: Ու դրա հետ կապված պատմություններ եմ լսել, որ կարող էին այս կարգի դժգոհություններ լինել, թե` ես էի թաղման հանձնաժողովի նախագահը, ինչի՞ իմ անունը չես գրել: Նման բաներ, իրոք, լինո՞ւմ էին:

– Ցավոք, այո՛, եղել է այդպիսի բան:

– Նման բաները, թե «Ինձ սրանից առաջ ցույց չտվեցիր, իմ անունը չնշեցիր», որքա՞ն էական կարող են լինել պետական լրատվական կառույցի ղեկավարի համար:

– Ավելի շուտ դա նյարդայնացնում էր, շեղում բնականոն աշխատանքից: Օրինակ՝ վարչապետը ցանկություն ուներ, որ իր հանդիպումները որևէ պաշտոնյայի հետ, նույնիսկ եթե դա եվրակառույցների 4-րդական պաշտոնյա էր, լուսաբանվեին «Լրաբեր»-ով: Եթե նույնիսկ այդպիսի հանդիպումներն օրը հինգ անգամ էին: Նույնպիսի պահանջներ փորձում էին ներկայացնել Ազգային ժողովից, այլ կառույցներից: Եվ եթե մենք բոլոր այդ արարողակարգային հանդիպումները լուսաբանեինք, ի՞նչ կդարձնեինք «Լրաբերը»:

– Աղբ:

– Դե՛, մենք էլ փորձում էինք այդ աղբի դեմ պայքարել, և պատկերացրե՛ք՝ հաճախ ստացվում էր: Ես այս ամենը ժպիտով եմ հիշում. պետությունը նոր էր ձևավորվել, ինստիտուտների, գերատեսչությունների հարաբերությունները ձևավորված չէին, պատերազմ էր: Թեթև՛ տարեք այն տարիների սխալները:

– Իսկ հիմա հետևո՞ւմ ես, թե այդ հարցերն ինչպես են լուծվում եթերում: Կա՞ն նույն խնդիրները:

– Եթե անկեղծ, տեղյակ չեմ:

– Դու այն մարդկանցից ես, որոնք չե՞ն նայում հայկական հեռուստաալիքներ:

– Քիչ եմ նայում: Բայց նկատել եմ, որ տարբեր հեռուստաընկերությունների լրատվական հաղորդումներում շատ սյուժեներ հաճախ կրկնվում են նույն բովանդակությամբ, նույն ուղերձով, երբեմն նույնիսկ նույն պատկերով: Սա վկայում է, որ հայկական եթերի տեղեկատվական քաղաքականությունը ղեկավարվում է մի կենտրոնից:

– Դասակարգենք մեր մամուլի խնդիրները: Մեկը` այն, որ կա որոշակի ուղղորդում կամ կառավարում, երկրորդը՝ արհեստավարժության պակաս, երրորդը՝  ֆինանսական ռեսուրսների պակաս, չորրորդը՝ գաղափարների պակաս… Ամբո՞ղջ ցանկն ասացի: Մեր լրատվադաշտի գլխավոր խնդիրը ո՞րն է:

– Ամենակարևոր բաղադրիչը, որ պակասում է, ազատությունն է, և ոչ միայն քաղաքական հարցերը քննարկելիս: Մնացածը երկրորդական է: ԱՄՆ-ում կամ Իտալիայում հզոր ֆինանսավորումը չի ապահովագրում ցածր ճաշակի որոշ շոուներ, սերիալներ հեռարձակելուց, որովհետև սա այն պլեբսի պահանջն է, որը 90 %-ով հենց այն թիրախային լսարանն է, որի միջոցով փող են աշխատում: Այդ առումով ինձ հետաքրքիր է ոչ թե մեդիայի բովանդակության 90 %-ը, այլ այն 10 %-ը, որը պիտի պարտադրված լինի ցանկացած եթերային բազմաձևաչափային հեռուստաընկերությանը:

anna israelyan-8

– Ո՞վ պիտի պարտադրի: Ինչպե՞ս:

– Պետական, հասարակական, ստեղծագործական վերնախավի, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների, առաջնորդների, կառավարական օղակների, պարզապես խելացի, հայրենիքին նվիրված քաղաքացիների: Նրանք պետք է մեդիան սնեն գաղափարներով, ապագայի տեսլականով, ճաշակով: Իսկ հեռուստատեսությունն այսօր դարձել է իմաստազուրկ մի գործիք, որը որևէ լուրջ գործառույթ չունի:

– Դասավանդո՞ւմ ես:

– Այո՛, այս տարի սկսել եմ դասավանդել Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանում:

– Ուսանողներդ լրատվական դաշտում որակ փոխո՞ւմ են: Եթե ոչ, ինչո՞ւ:

– Ես կասկածում եմ, որ նրանցից շատերը լրագրող կդառնան: Եվ դեռ հարց է, թե իրենց ձեռք բերած գիտելիքները ինչպես կօգտագործեն որևէ լրատվամիջոցում: Որովհետև գերիշխելու է լրատվամիջոցի ղեկավարի կամ սեփականատիրոջ պահանջը:

– Մեր զրույցի համատեքստում մի տեսակ ուզեցի պաշտպանել նոր լրագրությունը:

– Կարող եք պաշտպանել Ձեր լրատվամիջոցը, բայց ամբողջ դաշտը պաշտպանել խորհուրդ չէի տա:

– Չեմ էլ փորձի, բայց կասեմ մի կարևոր առավելություն: Օրինակ՝ լրատվամիջոցները մուլտիմեդիային են դարձել: Միտումներն այդ իմաստով դրական են: Այլ հարց է, որ ինչ-որ բաներ գուցե պիտի զտվեն: Չափորոշիչներ որոշելը ո՞ւմ գործն ես համարում՝ հենց լրագրողական համայնքի՞, թե՞ պետությունն այստեղ դեր ունի:

– Պետությունը սահմանում է լրատվական դաշտի բազային կանոնները: Եվ դա կարծես արվում էր և արվում է: Այլ խնդիր է, որ պետությունը հաճախ ինքն է կոպտորեն խախտում իր սահմանած կանոնները, ընդունած օրենքները: Իսկ եթե դու ես խախտում, շատ դժվար է պահանջել, որ մեդիան պահպանի կանոնները: Բայց մենք ավելի մեծ պահանջներ ենք դնում պետության առջև, քան մեր: Եթե ցանկանում ենք, որ ամեն ինչ կարգավորի պետությունը, ուրեմն ցանկանում ենք վերադառնալ ամբողջատիրական ռեժիմին և նրա «էթիկայի կանոններին»: Եթե ոչ, մեդիան պետք է մշակի իր իսկ ինքնակառավարման մեխանիզմները:

– Երկուսի միջամտության դեմ էլ հակափաստարկներ կան: Պետության դեպքում միշտ մտավախություն կա, որ առիթը կօգտագործի` պնդօղակները առավել ձգելու համար: Լրագրողական համայնքի դեպքում միշտ կան այդ համայնքի ներկայացուցիչներ, որոնք դեմ են, որ իրենց փորձեն կանոնակարգել: Իրենց խոսքի ազատությունը գնահատում են առավել, քան այն, որ որևէ մեկին իրենց գլխին դատավոր կնշանակեն: Այս փաստարկների կապակցությամբ ի՞նչ կասես:

– Պետությունն է, որը կոչվում է նաև բռնության ապարատ, որ սահմանում է ընդհանուր համակեցության կանոնները: Իսկ համակեցության կանոնները նաև որոշ սահմանափակումներ են բերում, ասենք՝ չծխել համերգային դահլիճում: Հիմա մամուլը այդ «չծխելո՞ւ» դեմ է, թե՞ իր հիմնարար ազատություններն է ուզում պաշտպանել: Ցանկանում է աջ ու ձախ անպատիժ ծանր «ապտակնե՞ր» բաժանել, թե՞ պայքարել անօրինականությունների դեմ, անաչառ լրատվություն տարածել: Այսինքն՝ ցանկանում է ինքնահաստատվել և փո՞ղ աշխատել, թե՞ կատարել մեդիայի վրա դրված առաքելությունը: Ես կարծես այդ պատասխանը չունեմ:

– Մամուլից հեռանալուց հետո աշխատանքի անցար առևտրային տարբեր կառույցներում: Ինձ թվում է՝ սա առիթ տվեց նաև լրագրությանը նայել մի ուրիշ կողմով: Ու բացատրելու համար, թե ինչ նկատի ունեմ, հարցս այսպես ձևակերպեմ: Ի՞նչ կասես լրագրողի կաշառվածության մասին:

– Արժե՞ դրա մասին խոսել:

– Ինչո՞ւ ոչ:

– Եվ ի՞նչ խոսենք դրա մասին:

– Ինչ ցանկանաս:

– Միայն կարող եմ փաստել, որ կան բազմաթիվ լրագրողներ, լրատվամիջոցներ, որոնք 50, 100, 1000 դոլարով (թիվը կարևոր չէ) ամենաստոր պատվերը կկատարեն: Դա ինչ-որ մեկի համար թաքուն գործունեությո՞ւն է: Կա. հետո՞:

anna israelyan-3

– Իսկ եթե փորձես պատճառահետևանքային կապը տեսնել, նախ վաճառվողնե՞րն են եղել, թե՞ առնողները:

– Իհարկե, վաճառվողները: Պլատոնն ասում էր՝ չէր լինի ստրկատեր, եթե չլիներ ստրուկ: Տվողը միշտ կա, պիտի կարողանաս չվերցնել:

– Դրա հակափաստարկներն էլ գիտեմ: Շատ դժվարացել է լրատվամիջոց պահելը: Բոլորը դժգոհում են, թե ինչ վատ վիճակում է մեր գովազդային շուկան, ընդհանրապես մեր տնտեսությունը: Բայց ծանոթ մեկն ասաց՝ թող փակվեն:

– Ինչո՞ւ փակվեն, եթե «գործը կպել ա»: Չե՞ք նկատել, որ ծախված լրագրողը կամ լրատվամիջոցն ավելի մեծ պահանջարկ ունի, ծանոթությունների շրջանակ, հնազանդ աշխատակազմ:

– Բայց ոչ միայն իրենց «գործն է կպել», այլև այդ լրատվամիջոցներում մարդիկ են, որոնք այդ աշխատանքով պահում են իրենց ընտանիքները: Քո լուծումն է՞լ է նույնը. թող փակվեն:

– Եթե նրանք աշխատում են առևտրային դաշտում, ապա մրցակցությանը չդիմացողը փակվում է. դա է շուկայի օրենքը: Մենք չենք ողբում, չէ՞, երբ որևէ խանութ փակվում է:

– Ողբում ենք: Որովհետև էլի աշխատատեղ է, էլի ինչ-որ ընտանիքներ էին դրա շնորհիվ գոյատևում:

– Ողբում ենք, որովհետև ողբը մեր կենսակերպն է դարձել: Պիտի ողբա այդ բիզնեսը կորցնողը, իսկ մամուլը պետք է մեզ տեղեկություն ներկայացնի, թե այդ մե՞կ խանութն է փակվել, թե՞ ևս տասը, դրանց փոխարեն երե՞քն են բացվել, թե՞ տասնհինգը, քանի՞ աշխատատեղ է ավելացել կամ պակասել, ո՞ւմ մեղքով, ի՞նչ անելիք ունեն իշխանությունները, ո՞ւմ է պատիժ հասնում: Ողբալու փոխարեն ամեն մեկն իր գործը եթե անի, ողբալու առիթները կպակասեն:

– Իսկ վերջին շրջանում ե՞րբ ես տեսել, որ փակված թերթի տեղը մեկ ուրիշը ստեղծվի: Մեռնում են, ու վերջ:

– Ընդհանրապես տպագիր մեդիան կամաց-կամաց իր առաքելությունն ավարտում է: Եվ մի քանի տասնյակ տարի հետո, ըստ ֆուտուրոլոգների, տպագիր մամուլը չի լինի այնպիսին, ինչպին այսօր է: Բայց տեսե՛ք՝ համացանցային տեղեկատվության քանի հարթակ է բացվել: Եվ ի՞նչ: Նախկինում մեկ լրատվամիջոցից էի տեղեկանում, թե երբ է այսպես կոչված էլիտար հարսանիք տեղի ունենալու, և ովքեր են մասնակցելու, հիմա տասնյակ լրատվամիջոցներ են այդ մասին գրում: Բայց խանութների փակման-բացման դինամիկայի մասին այդպես էլ տեղեկություն չեմ կարողանում ստանալ:

– Տպագիր մամուլի մասին ասածդ ճիշտ է, բայց ուզում եմ հիշեցնել, որ կայքերում մրցակցություն է, թե ով ումից ավելի շուտ կհասցնի հաղորդել լուրը: Եվ այդ արագության մեջ որակ է կորչում, որովհետև լուրը հրապարակում ենք՝ առանց ճշտելու, առանց երկրորդ կողմին լսելու, առանց թեկուզ նույնիսկ ճշգրիտ մեջբերելու ասվածը: Թերթը մեզ գուցե մի քիչ ավելի հիմնավոր աշխատանքի էր սովորեցրել:

– Հենց այս ձևափոխումը՝ այս IT հեղափոխությունը, տվեց դրա հնարավորությունը: Եթե թերթերը ժամանակին հնարավորություն ունենային տպարանում իրարից նյութ գողանալ, նրանք նույն բանը կանեին: Այսօր այդ հնարավորությունը կա, և հնարավոր է դա անել վայրկյանների ընթացքում: Տեսար քեզ հետաքրքրող նյութը ինչ-որ կայքում, վերցրիր, արագ մի թեթև ձևափոխեցիր ու տեղադրեցիր քո մոտ: Եվ ոչ ոք չի կարող հասկանալ, թե որն է սկզբնաղբյուրը: Բայց ինձ՝ ընթերցողիս, դա չի հետաքրքրում. ինձ համար կարևոր է ստանալ այն տեղեկությունը, որի մասին ցանկանում եմ իմանալ:

– Կարո՞ղ ես ասել` որն է օպտիմալ: Քանի՞ թերթ, կայք և քա՞նի հեռուստաընկերություն պետք է լինի Հայաստանում:

– Շուկան պետք է թելադրի, շուկան: Եվ երբ ասում եմ՝ շուկա, նկատի չունեմ միայն գովազդային շուկան, պատվիրատուների և լսարանի քանակը: Շուկան նաև քո երկրի քաղաքացիների ու իշխանությունների ճաշակն է, ձգտումներն են, զարգացման տեսլականը, ըմբոստությունը, ազատության ընկալումը և սահմանները… Բաղադրիչները տվեցի. Դե՛, հաշվե՛ք՝ լրատվամիջոցների քանի՛ միավոր է հարկավոր:

Գրել կարծիք