«Մենք ադրբեջանցի չենք, դա սխալմունք է». ավելի քան մեկ դար ոչ ոք նրանց մասին չգիտի

«Մենք ադրբեջանցի չենք, դա սխալմունք է». ավելի քան մեկ դար ոչ ոք նրանց մասին չգիտի

Այս մարդիկ Վրաստանում ապրում են արդեն հարյուրից ավել տարի: Նրանք մոտ հարյուր հիսուն հոգի են մնացել: Խոսում են իրենց լեզվով և իրենց լայջեր են անվանում:

ԳՈՉԱ ԽՈՒՆԴԱՁԵ, ԿԱԽԵԹԻ, ՎՐԱՍՏԱՆ

JAMnews

Անտառը ժամանակին սնում և պաշտպանում էր լայջերին, իսկ հիմա նրանք առանց պաշտպանի են մնացել

Այս մարդիկ Վրաստանում ապրում են արդեն հարյուրից ավել տարի: Նրանք մոտ հարյուր հիսուն հոգի են մնացել: Խոսում են իրենց լեզվով և իրենց լայջեր են անվանում:

Այդպիսի անվանումով ազգ ոչ մի տեղ գրանցված չէ: Սկզբում նրանց թաթարներ էին անվանում, իսկ 1939թ-ի համընդհանուր մարդահամարից հետո նրանց սկսեցին ադրբեջանցիների թվին դասել:

«Սակայն մենք ինքներս մեզ ադրբեջանցի չենք համարում: Մեր լեզուն դեռ կենդանի է, չնայած որ արդեն կորչում է: Մենք պակասում ու պակասում ենք, շուտով մարդ չի լինի, որ մեր լեզվով խոսի: Իհարկե, լավ կլիներ պաշտոնապես գրանցել մեր էթնիկ խումբը, սակայն ո՞ւմ կարող է դա հետաքրքրել», – մոտավորապես այսպես կարելի է ամբողջացնել այն խոսակցությունները, որոնք ես վարել եմ տեղացիների հետ՝ գալով այստեղ՝ Վրաստանի Կախեթիի շրջանի Գոմբորի գյուղ:

Մուտք դեպի Գոմբորի գյուղ

Գյուղը գտնվում է Գոմբորիի լեռնանցքում, որը միացնում է Թբիլիսին ու Կախեթին: Մայրաքաղաքից մինչև այստեղ 55կմ է:

Գյուղը բավականին բարձր է տեղակայված՝ ծովի մակերևույթից 1 130 մ բարձրության վրա, և խիտ անտառով է շրջապատված: Լայջերի առաջին խմբի համար հենց անտառն է այս տեղի ընտրության որոշիչ գործոնը դարձել, նրանք Վրաստան են եկել Բաքվի գուբերնիայից: Նրանց ավանն այնտեղ կոչվում էր Լախիջ, Ադրբեջանի ներկայիս Իսմայիլիի շրջան:

Անտառը վերաբնակիչների համար վատ եղանակից պատսպարվելու, սնունդ հայթայթելու միջոց էր, և, ամենակարևորը, վաստակելու հնարավորություն. ծառերը կարելի էր փայտածուխի վերածել և հետո վաճառել:

Գյուղի դեպի անտառ տանող ճանապարհը

«Սկզբում միայն տղամարդիկ էին գալիս, – պատմում է գյուղի բնակիչ, նախկին ավագ Այվազ Ջաֆարովը: – Նրանք ածխի թրծմամբ էին զբաղվում. այն ժամանակ փայտածուխը լայնորեն կիրառվում էր դարբնոցներում և մետաղահալման վառարաններում: Սակայն ածուխը առանձնահատուկ տարածում ուներ կենցաղում, այն օգտագործում էին ինքնաեռները վառելու և խորոված անելու համար»:

Վերաբնակչներն ի սկզբանե բնակություն էին հաստատում ողջ տարածաշրջանում, այնտեղ, որտեղ գտնում էին աշխատանք և տանիք: Տեղավորվելով՝ տեղափոխում էին ընտանիքներին: Եվ արդյունքում, երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ լայջերը վերջնականապես հիմնավորվեցին Գոմբորի գյուղում:

«Ինչո՞ւ հեռացանք Լախիջից: Այդ հարցին պատասխանելու համար պետք է 7-րդ դարից սկսել: Դա Սասանյանների դինաստիայի պարսիկ իշխանավորների դարաշրջանն էր, և այդ ժամանակ մեր նախնիները Պարսկաստանից Լախիջ տեղափոխվեցին», – պատմում է Այվազ Ջաֆարովը:

«17-րդ դարին Լախիջն արդեն վերածվեց արհեստների ծաղկուն կենտրոնի: Այնտեղ սառը զենք և պղնձե կահ-կարասի էին պատրաստում: Առևտուրն աշխույժ էր, մարդիկ լավ էին ապրում:

Այդպես շարունակվեց մինչև 19-րդ դարի վերջ, երբ հայտնվեցին մեքենաներ, և ձեռքով պատրաստված պղնձե իրերի արտադրությունը կտրուկ կրճատվեց: Գործազրկություն սկսվեց: Բացի այդ, հաճախ էին անկարգությունները: Եվ լայջերը սկսեցին լքել բնակավայրը և բնակության նոր վայրեր փնտրել: Նրանց մի մասն ուղևորվեց Վրաստան»:

Գյուղիամենահինտունը, որըկառուցվելէմոտավորապես 1910-ականթվականներին

Այվազ Ջաֆարովի ծնողները Գոմբորի են եկել 1930-ականներին ևս 20 ընտանիքի հետ միասին: Տղամարդիկ աշխատում էին մեկ թիմով, ածուխ էին թրծում, կանայք տնային տնտեսությամբ էին զբաղվում:

Չնայած «տնային տնտեսությունը» հարաբերական հասկացություն էր, քանի որ նրանք բավականին երկար ժամանակ ապրում էին պարզապես անտառում ծղոտե վրաններում: Եվ միայն մի փոքր գումար հավաքելուց հետո են կարողացել միանալ համագյուղացիներին, կառուցել իրենց փոքր տներն ու անասուն սկսել պահել:

Լայջերի տիպիկ տուն

«Երբ սկսվեց երկրորդ աշխարհամարտը, բոլոր տղամարդկանց ռազմաճակատ տարան: Շատերը զոհվեցին: Պատերազմից չվերադարձավ նաև հայրս, ես նրան երբեք չեմ տեսել, նրան զորակոչել են 1942թ-ին, իսկ ես ծնվել եմ 1943-ին», – պատմում է Այվազ Ջաֆարովը:

«Ծննդական տալու ժամանակ գյուղխորհրդում մորս խնդրել են ամուսնու փաստաթղթերը ներկայացնել, իսկ նա ոչ մի փաստաթուղթ չի ունեցել: Նա վրացերեն չգիտեր և գրեթե ոչինչ չէր հասկանում: Այդ պատճառով էլ ազգանվանս հետ այսպիսի պատմություն եղավ:

– Ի՞նչ է տղայի անունը, – հարցրել են նրան:

– Այվազ, – պատասխանել է նա:

– Իսկ հոր անունն ի՞նչ է:

– Ջաֆար:

– Ուրեմն անունը կլինի Այվազ Ջաֆարով»:

Այդպես ազգանուն ստացան բոլոր լայջերը, քանի որ ազգության ավանդույթի համաձայն՝ միայն անուններ կային: Այդպես նրանց մեջ այժմ տարածում գտած ազգանունները հայտնվեցին՝ Իսմայլով, Մամեդով, Ալիև և այլն:

Գյուղի գերեզմանոցը: Առաջին հուղարկավորությունը եղել է 1936թ-ին: Դա Այվազ Ջաֆարովի քեռակնոջ գերեզմանն է եղել

Այդ տեղանքի հանդեպ միշտ հետաքրքրություն են ցուցաբերել ռուս զինվորականները: Ռուսաստանի կայսրությանը Վրաստանի միանալուց հետո այստեղ սկսել են ռազմական ստորաբաժանումներ տեղակայվել. 1801թ-ին եկել է հրետանային, իսկ այնուհետև հրաձգային գումարտակ: Ռուս սպաներն իրենց ընտանիքներն էին բերում և բարեկարգում գյուղը, որը նրանք գյուղարվարձան էին անվանում:

19-րդ դարի վերջին՝ լայջերի վերաբնակեցումից առաջ, Գոմբորիի բնակչությունը  մոտ 600 մարդ էր, նրանցից գրեթե բոլորը ռուսներ էին:

Գոմբորիի ռազմական եկեղեցին, որը կառուցվել է 1888թ-ին: Խորհրդային տարիներին այն փոխակերպվել է կինոթատրոնի

Խորհրդային տարիներին այստեղ խոշոր ռազմաբազա էր տեղակայված՝ բավականին զարգացած ենթակառուցվածքով, դրա կազմում էր նաև հրթիռային բրիգադը:

Շատ տղամարդ-լայջեր այն ժամանակ ընդունվեցին մշտական զինվորական ծառայության, իսկ կանայք սկսեցին աշխատել հոսպիտալում և տնտեսական մասում:

Լայջերի թվաքանակն աստիճանաբար մեծանում էր և 1989թ-ին գերազանցում  400 մարդը: Կարծես թե կյանքը դասավորվում էր:

Սակայն այստեղ անսպասելի շրջադարձ տեղի ունեցավ. փլուզվեց Խորհրդային Միությունն ու ռազմաբազան լիկվիդացվեց: Ռուս զինվորականներն իրենց ընտանիքներով հեռացան:

Այստեղ ժամանակին ռուս ընտանիք էր ապրում

Ողջ ռազմական ունեցվածքը Ռուսաստան տանել հնարավոր չէր: Տեղափոխեցին հրթիռներն ու խոշոր տեխնիկան, իսկ բեռնատար ավտոմեքենաները թողեցին կամ վաճառեցին տեղացիներին: Եվ Գոմբորիում դրանք մինչ այժմ աշխատում են, օգտագործվում տնտեսությունում:

Խորհրդային տարիների բեռնատար մեքենաներ

Ռազմաբազան լուծարվեց, խորհրդային կոլտնտեսությունը լուծարվեց, և լայջերն անգործ մնացին: Երիտասարդությունը սկսեց լքել գյուղն աշխատանք գտնելու հույսով:

«Այսօր գյուղում ապրում են հիմնականում թոշակառուներ: Այն լայջերը, որոնք հիշում էին մեր նախնիների ավանդույթներն ու սովորույթներն, արդեն կենդանի չեն», – պատմում է գյուղի 83-ամյա բնակիչ Սանամ Բահրամովան:

Սանամ Բահրամովա

«Ես ծնվել եմ Գոմբորիում: Սկզբում այստեղ է եկել իմ պապը և ածուխ է թրծել անտառում: Գործը գլուխ չի եկել: Մինչև ականջների ծայրը պարտքերի մեջ է խրվել: Նա Լախիջից կանչել է իր տղային՝ իմ ապագա հորը, և նրան փոխանցել է պարտապանին՝ աշխատելու պարտքի դիմաց: Իսկ ինքը հայտնի չէ, թե ուր է գնացել և այլևս չի վերադարձել, ոչ մի լուր նրանից էլ երբեք չի եղել:

Հորս անունը Բահրամ էր: Նա երկար կյանք է ապրել, մահացել է, երբ լրացել է 102 տարեկանը: Կռվել է 1940-ականններին և ռազմաճակատից վերադարձել առանց վիրավորման:

Սակայն երբ նա վերադարձել է, հիվանդացել է մայրս և մահացել: Մենք՝ 4 երեխաներս, մնացել ենք: Հայրս երկրորդ կին է բերել: Էլի երեխաներ են ծնվել: Ընդհանուր մենք 9 եղբայր և քույր ենք եղել:

Ես ընդամենը երկու դասարան եմ ավարտել, հետո հայրս ինձ հանել է դպրոցից. պետք է փոքր երեխաներին պահեի: Այդպես էլ առանց կրթության եմ մնացել»:

Սանամ Բահրամովան հիվանդանոցում 41 տարի սանիտար է աշխատել: Միայնակ է ապրում և հազիվ է կարիքները հոգում: Իր փոքր թոշակը հաճախ տալիս է միակ աղջկան:

Սանամի աղջիկն ապրում է Թբիլիսիի արվարձանում՝ Լիլո ավանում: Նա վաղ է այրիացել, երկու երեխա ունի, որոնցից մեկն անաշխատունակ է, չի կարող տեղաշարժվել: Եվ Սանամի բոլոր մտքերն այն մասին են, թե ինչպես նրանց օգնի:

Գյուղի փողոցը

Նախորդ դարի 1960-ականներին Գոմբորիում բնակեցրել են Վրաստանի հյուսիս-արևելքի բարձրադիր շրջան Պշավ-Հևսուրեթիից բնապահպանական միգրանտների: Եվ 1964թ-ին արդեն Գոմբորիի բնակչության մեծ մասը վրացիներ էին:

Լայջերն ասում են, որ հարևան վրացիներից շատ մշակութային և կենցաղային տարրեր են փոխառել:

«Լինում է, որ գնում ենք քրիստոնեական եկեղեցի: Վրացիների հետ կրոնական տոներ ենք նշում, իսկ վրացիները մեզ հետ տոնում են մուսուլմանների գլխավոր տոնը՝ Կուրբան-Բայրամը», – ասում է Շաբաջի Փաշաևան՝ երեք երեխաների մայրն ու 6 թոռների տատը:

Նա նույնիսկ ետևիցս եկավ հետո, որ ասի, որ վրացիների օրինակով լայջերը հրաժարվել են բարեկամների միջև ամուսնություններից, չնայած որ իսլամը դա թույլատրում է:

Շաբաջի Փաշաևան

«Երբ Ադրբեջանում էինք ապրում, հետևում էինք այդ երկրի ավանդույթներին և խուսափում էինք ալկոհոլային խմիչքներից, խոզի միս չէինք ուտում: Իսկ Վրաստանում նման արգելքներ չունենք, և մենք ավելի ազատ ենք ուտեստների առումով:

Հաճախ ընտանիքի ճաշը տարբեր ձևերով եփած բրինձն է և ոչխարի, տավարի ու խոզի միսը: Այո-այո, չսխալվեցի, խոզի միսը: Գրեթե բոլոր լայջերն ուտում են այն: Բացի այդ, մեզ մոտ տարածված են շաքարով բլիթներն ու թթված կաթով ու կանաչիով ապուրը»:

Խանումա Ջաֆարովան գյուղի լավագույն խոհարարն է համարվում

«Գոմբորիում երկու դպրոց կար՝ վրացական և ռուսական: Լայջերն իրենք էին որոշում, թե երեխաներին որ դպրոց տանել: Ես ավարտել եմ ռուսական դպրոցը, իսկ թոռներս հաճախում են ռուսական դպրոց», – պատմում է Շաբաջի Փաշաևան:

Ընդհանրապես լայջերը հեշտությամբ խոսում են 4 լեզվով:

«Վրացիների հետ խոսում ենք վրացերեն: Լավ գիտենք ռուսերեն, սակայն դրանով այնքան էլ հաճախ չենք շփվում: Բացառությամբ՝ հարևանիս հետ, որը գյուղում միակ ռուսն է», – ասում է Շաբաջի Փաշաևան:

Գյուղի միակ ռուս բնակիչը

«Ադրբեջաներենով խոսում ենք թաթերի հետ, որոնք նույնպես ապրում են մեր գյուղում: Թաթերը հին իրանական ժողովրդի սերունդ են, որոնք Գոմբորի գյուղում են հաստատվել այն ժամանակ, ինչ լայջերը: Պարզապես նրանք եկել են ոչ թե Լախիջից, այլ «իրանական Ադրբեջանից»: Այժմ նրանք գրեթե նույնքան են, որքան մենք և նրանց նույնպես գրանցել են որպես ադրբեջանցիների: Սակայն նրանք արդեն թաթերեն չգիտեն»:

Եվ ի վերջո տանն ու միմյանց հետ լայջերը հաճախ խոսում են իրենց լեզվով:

«Լայջերի լեզվով հնարավոր չէ գրել, մենք սեփական գրեր երբեք չենք ունեցել, – պատմում է Շաբաջի Փաշաևան: – Միջին և ավագ սերունդը լայջերեն լավ գիտի: Երեխաներին էլ ենք սովորեցնում, սակայն երիտասարդությունն ամաչում է դրանով խոսել ոչ միայն տանն, այլ նաև համագյուղացի լայջերի հետ: Իսկ ես այնպես եմ ուզում, որ մենք չկորցնենք մեր նախնիների լեզուն»:

Երկրորդ դասարանի աշակերտ Էլվին Փաշաևը լավ խոսում է վրացերեն և ադրբեջաներեն: Իսկ լայջերեն չգիտի, չնայած որ ամեն ինչ հասկանում է 

Կրոնի առումով լայջերը մուսուլմաններ են՝ շիաներ:

Վրաստանում անկախության ձեռքբերման և կրոնական ազատություն ձեռք բերելուց հետո գյուղի տներից մեկում ընդհանուր ուժերով աղոթատեղի են սարքել, որը մզկիթ են անվանում: Այնտեղ Գոմբորիի մուսուլման բնակիչներն աղոթում են, ծեսեր անցկացնում, նշում կրոնական տոները:

Տունը, որում մուսուլմանական աղոթատեղի է բացվել

2014թ-ի մարդահամարի համաձայն՝ Գոմբորիում 304 պայմանական «ադրբեջանցի» է ապրում: Նրանց մի մասը լայջեր են, մյուսը՝ թաթեր: 1989թ-ի համեմատ մուսուլմանական բնակչության թիվը կրճատվել է ավելի քան կրկնակի:

Լայջերն արտասահման են մեկնում բնակվելու, Վրաստանի տարբեր շրջաններ, այդ պատճառով էլ նրանց հստակ թիվն իմանալ հնարավոր չէ:

Գյուղը նրանք լքում են հիմնականում սոցիալ-տնտեսական գործոնի պատճառով: Տեղանքը, ուր գրեթե 100 տարի առաջ նրանք եկել են, որպեսզի վաստակեն և ապրեն, այժմ նրանց համար գրեթե անպետք է դարձել: Անտառում ծառ կտրելն արգելվում է, ածուխ այլև չեն այրում, զորամասը, որտեղ նրանք աշխատում էին, չկա: Մնում է մի բան. գնալ անտառ և հատապտուղներ, վայրի մրգեր և սունկ հավաքել վաճառքի համար:

Այդ գործով զբաղվում են երիտասարդ ամուսնացած տղամարդիկ:

Վայիդ Փաշաև, երկու երեխաների հայր

Իսկ նրանց կանայք վաճառում են անտառի բարիքները երթևեկելի ճանապարհին:

Ղանձիլի վաճառք Թբիլիսի-Թելավի մայրուղում

Գրել կարծիք