Թուրքերի նկատմամբ վախը ժառանգաբար փոխանցվու՞մ է

Թուրքերի նկատմամբ վախը ժառանգաբար փոխանցվու՞մ է

Արտակ Ալեքսանյանի բացառիկ հարցազրույցը ամերիկահայ հայտնի գրող և լրագրող Մարգըրեթ Աճեմյանի հետ: Նրա առաջին՝ «Թակոց դռանը» գիրքը մեծ աղմուկով ընդունեցին, ավելի ճիշտ, ժխտեցին թուրք ազգայնականները:

Մարգըրեթ Աճեմյանը ծնվել է Նյու Յորքում: Ավարտել է Գուշեր քոլեջը: Բակալավրի կոչումը ստացել է Գոդդարտ համալսարանում: Նաև Բարնս համալսարանի շրջանավարտն է: Եղել է հեռուստատեսային վավերաֆիլմերի պրոդյուսեր, որպես դոցենտ դասախոսություններ է կարդացել Մետրոպոլիտեն Թանգարանում: Նաև հանրակրթական դպրոցում դասավանդել է Արվեստ: Զբաղվում է ձկնորսությամբ ու որսով: «Թակոց դռանը» նրա առաջին գիրքն է: Գիրքը, գոնե ամերիկացի ընթերցողների համար, գուցե հերթականը լիներ կամ նրա գովազդն աննկատ անցներ, եթե չլինեին թուրքերը:

Նյու Յորքի Երկրորդ պողոտայի վրա տեղաբաշխված «Բարս ընդ Նոբելս» հայտնի գրախանութում տեղի էր ունենում Մարգըրեթ Ահներթի գրքի շնորհանդեսը, երբ հանկարծ լսարանից հինգ մարդ վեր թռան տեղից ու սկսեցին բղավել. «Մարգըրե´թ, դու ստախոս ես, ցեղասպանություն չի եղել երբեք»: Հետո սկսեցին Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող թռուցիկներ բաժանել: Մի քանի անգամ հանդարտվելու կոչերից հետո ցուցարարներին ձերբակալեցին: Հենց այդ օրը գրքի շնորհանդեսին ներկա էին Մարգըրեթի վաղեմի ընկերները` Նյու Յորքի նախկին նահանգապետ Հյու Քերին և Մանհեթենի գլխավոր դատախազ Ռոբերտ Մորգենթաուն: Նրանց միջամտությամբ էլ անկարգ թուրքերին ձերբակալեցին: Հաջորդ օրը պազվեց նրանց ինքնությունը: Կարգախախտների պարագլուխն էր 41-ամյա Էրդեմ Սահինը` թուրք ներգաղթյալ, որը բնակվելիս է եղել Լոնգ-Այլենդում: Մարգըրեթի հետ հարցազրույցը սկսեցի հենց այդ միջադեպից:

paperbackcover

-Գիտե՞ք, Արտակ, այդ միջադեպից հետո հասկացա, որ այդ շնորհանդեսը տապալելու փորձը և, ընդհանրապես, ցեղասպանության հերքումն ավելի վիրավորական է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից: Իհարկե, նրանց ձերբակալեցին և այդ մասին բոլոր թերթերը գրեցին, ինչը ավելի լավ գովազդ չէր կարող լինել իմ գրքի համար: Ձերբակալված անձնավորությանը հարցրել են, թե ինչի դեմ է բողոքում, ասել էր, որ, եթե Ֆրանսիայում դա լիներ (ցեղասպանությունը ժխտելը), իրեն կձերբակալեին: Այդ պատճառով որոշել էր օգտվել Ամերիկայում խոսքի ազատությունից: Ասել էր` դա անելու եմ, քանի դեռ Ամերիկայում այդ հնարավորությունը կա: Թուրքերն ագրեսիվ են և ես վստահ չեմ, որ նրանք չեն փորձի վնասել ինձ կամ կրկին խոչընդոտել: Չէ՞ որ հետապնդում են Թաներ Աքչամին: Չէ՞ որ սպանեցին Հրանտ Դինքին: Երբ հեռախոսով զրուցում էի Օրհան Փամուքի հետ, պատմեցի, թե ինչ է պատահել Նյու Յորքում, ասեց` «Բարի գալուստ հալածյալների ակումբ»:

-Գրքում Դուք նկարագրում եք, թե ինչպես, իմանալով, որ տաքսու վարորդը թուրք է, սարսափում եք և ինքնաբերաբար ձեռքը տանում պայուսակում գտնվող գազով աշխատող ինքնապաշտպանիչին: Կարծում եք, այդ զգացումը Ձեզ փոխանցվել է Ձեր ծնողների՞ց:

-Ճիշտ հակառակը: Երբ մայրիկիս հարցրի, թե ատո՞ւմ է թուրքերին, նա պարզ ու կտրուկ պատասխանեց` ո՛չ: Ես դա չէի կարողանում հասկանալ, որովհետև ես ատում էի և ահ ունեի թուրքերից, թեև ինձ հետ ոչինչ չի կատարվել: Դա ինձ համար անհասկանալի էր, բայց նա ի վիճակի էր առաջ գնալ, հաղթահարել սարսափը, ապրել իր կյանքը, ամեն ինչ թողնել հետևում և այդ պատմությունները փոխանցել ինձ: Երբ ես հանդիպեցի այդ թուրքին, սարսափած էի: Մտածում էի` ահա` թուրք է, հիմա կիմանա, որ հայ եմ: Ես վախ էի ապրում: Մեկ այլ թուրքի հետ հանդիպում էլ եմ նկարագրում գրքում:

citat

Հանուն արդարության պետք է նկատել, որ ոչ բոլոր թուրքերն են ազգայնամոլ ու վտանգավոր: Նյու Յորքի միջադեպից հետո հաջորդ օրը ես էլեկտրոնային նամակ ստացա Ավստրալիայում ապրող մի թուրքից: Հրաշալի նամակ էր: Այդ մարդը գրել էր. «Ցանկանում եմ Ձեզնից ներողություն խնդրել: Ոչ բոլոր թուրքերն են վատը: Ոչ բոլոր թուրքերն են ազգայնամոլ: Եվ ես գիտեմ, թե ինչ է պատահել հայերի հետ: Եվ ամեն օր աղոթում եմ զոհվածների համար»: Իհարկե, կան նաև լայնախոհ թուրքեր:

-Ինչի՞ մասին է Ձեր գիրքը:

– Ես գրել եմ այս գիրքը, որովհետև դեռ մանկությունից մայրս պատմում էր ցեղասպանության մասին: Լսելով այդ մասին` ես իրականում չէի լսում` ինչ է նա ասում: Այդ պատմությունները հաճախ ինձ տխրեցնում էին, դրա համար երբեմն ուղղակի խուսափում էի դրանք լսելուց: Երբ 18 տարեկան էի, կարդացի «Մուսա լեռան 40 օրը» ու հասկացա, որ սա նաև իմ մոր պատմությունն է: Այս երկու պատմությունները փոխկապակցված են: Մինչև գիրքը կարդալը, ինձ համար դրանք ընդամենը իմ մայրիկի զրույցներն էին, Վերֆելին կարդալուց հետո հասկացա, որ դրանք մի մեծ պատմության մասնիկներ էին: Ու սկսեցի գրի առնել այն ամենը, ինչ պատմում էր իր կյանքի մասին:

Գրառումները կատարում էի տարիների ընթացքում և պահպանում էի: Ու երբ գրում էի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի թեզս, և դա մորս կյանքի վերջին տարին էր, ու ապրում էր հայկական ծերանոցում, սկսեցի աշխատել վիպակի վրա: Գիրքը մոր և դստեր հարաբերությունների, նրանց զրույցների մասին է: Ու մեկը, որ ունի մայր, տատիկ կամ նույնիսկ տարեց հարևան, կարող է նմանություն գտնել այն զրույցներում, որ ես ու մայրս ենք ունեցել: Հետաքրիքր է, որ մայրս այդքան մեծ տարիքում հիշում էր իր մանկության մանրամասները: Երբ բակալավրիատում էի, հոգեբանություն առարկան անցնելիս սովորեցի, որ նախ` հիշողությունը միայն ճշմարտությունն է պահպանում, ու որ դա ավելի կամ պակաս չի լինում: Մայրս հստակ հիշում էր մարդկանց, մանրամասն: Բայց ավելին իմանալու իմ փորձերն ապարդյուն էին: Նրա պատմածը միշտ նույնն էր, ոչ պակաս, ոչ էլ ավելին: Եվ իմ տպավորությամբ` ի՛ր ճշմարտությունն էր:

-Գրքում Դուք նկարագրոմ եք, թե ինչպես էր Ձեր մայրն ամեն երեկո պատմում Արևմտահայաստանից: Մի երեկո էլ Ձեր հայրը նրան ընդհատում է` բղավելով «Մոռացի՛ր»: Ինչո՞ւ Ձեր մայրը չէր ցանկանում մոռանալ:

-Որովհետև ցանկանում էր այն փոխանցել սերունդներին: Մայրս կարողացավ վերապրել այն ամենը, ինչ տեսել էր: Վերապրեց, բայց չմոռացավ: Բոստոնում մի անգամ ճաշում էի Ռոբերտ Մորգենթաուի հետ: Նա Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի ծոռն է: Երկուսով ճաշում էինք, ու ասեցի, որ ծանր եմ տանում մայրիկի պատմությունները և չեմ կարողանում մոռանալ: Նա չափազանց հետաքրքիր պատասխան տվեց: Ասաց. «Մարգըրե´թ, երբևէ մտածե՞լ ես, որ երբ Ցեղասպանությունից փրկված հայերը գալիս էին այս երկիր, նրանք միմյանց ասում էին` երբեք չմոռանա´ս: Միմյանց համոզելով մոռանալ` հայերը մոռացության իրավունք են տալիս նաև աշխարհին»: Իսկապես, նա իրավացի էր: Միմյանց ասելով «մոռացի՛ր»՝ գուցե թույլ տվեցինք, որ աշխա՞րհը մոռանա: Ես ներկայացնում եմ իմ մայրիկի պատմությունը` դրանով մեկ քայլով աշխարհին հետ պահելով ցեղասպանությունը մոռացության տալուց:

-«Թակոց դռանը» գեղարվեստական ստեղծագործություն է, թեև փաստագրության պես պատմում է Ձեր մայրիկի ճակատագրի մասին: Ի՞նչ եք փորձել ասել այս գրքով, ո՞րն է Ձեր ուղերձը:

-Սա սոսկ ցեղասպանության մասին պատմություն չէ: Սա պատմություն է դստեր ինքնահասունացման մասին և իմ հայկականացման ընթացքի, իմ մայրիկի աննահանջ հիշողության ու խոսելու ցանկության մասին: Մի անգամ նա ասաց. «Երբ մահանամ, իմ պատմությունն էլ իմ հետ կվախճանվի: Ես ուզում եմ, որ դու փոխանցես իմ պատմությունը»: Ու երբ նրան ասացի, որ որոշել եմ գիրք գրել, իմ` ազգությմաբ հայ, փոքրամարմին մայրս անթերի անգլերենով ասաց. «Իսկապե՞ս: Ես պետք է այն ստորագրեմ»: Այնպես ասաց, որ կարծես թագուհի-մայր լիներ: Շատ զվարճալի էր: Դժբախտաբար գիրքն անավարտ էր, երբ մահացավ:

gr

Ես ուրախ եմ, որ գրել եմ այս գիրքը և պահպանել եմ նրա մասին հիշողությունը: Նա, ինչպես մյուս վերապրածները, հիշատակի և հարգանքի կարիք ունեն: Նա 15 տարեկան է եղել, երբ ցեղասպանությունն սկսվել է: Թուրքական բանակում ծառայող իր եղբայրը եկել է և ընտանքին զգուշացրել, որ շտապ թողնեն, հեռանան: Բայց ոչ ոք չի հավատացել, որ իրենց կարող են զրկել իրենց տնից: Տեղից չեն շարժվել: Մեկ շաբաթ անց դուռը թակում են: «Թակոց դռանը» մի գլուխ ունի, որտեղ նկարագրում եմ հենց այդ իրադարձությունները: Մայրիկիս ու նրա ընտանիքին տանում են անապատ: Ճանապարհին նրան ծեծում են, բռնաբարում և հետո հարկադրաբար ամուսնացնում թուրքի հետ: Այնուամենայնիվ, մայրիկիս հաջողվում է կեղծ փաստաթղթերով փախչել Թուրիքիայից և գալ Ամերիկա: Նա Սմերիկա է մտնում «Մարգըրեթ» անունով: Ահա, թե որտեղից է իմ անունը: Եվ կարողանում է այստեղ ամուսնանալ, երեխա ունենալ, անցյալում թողնել այդ սարսափը:
Երբ ես ու մայրս մեկնեցինք Հայաստան, ամբողջ ճամփին ես հայերեն էի խոսում, նա` անգլերեն: Դա ինձ զարմացնում էր: Նա պնդում էր, թե այդպես հարմար է: Կարծում եմ` իրականում դեռ վախ կար սրտում: Անգլերենը նրա համար ինքնապաշտպանական վահան էր:

-Ձեր գիրքը որոշ չափով նման է Փիթեր Բալաքյանի «Ճակատագրի սև շունը» վիպակին, որտեղ ևս հեղինակն իր ընտանիքի միջոցով բացահայտում է իր նախնիների մութ անցյալը: Դուք զուգահեռներ տեսնո՞ւմ եք ձեր երկուսի աշխատանքների մեջ:

– Ոճի և կառուցվածի իմաստով` այո´: Բովանդակության իմաստով… Ես ընդամենը պատմում եմ իմ մայրիկի մասին: Այդ պատճառով «Պաբլիշեր Ուիքլին» այն անվանել է ջերմ ու կանացի վկայություն: Ավելին` իմ գիրքը մի տեսակ լրացնում է Փիթեր Բալաքյանի, Թաներ Աքչամի աշխատությունները, որոնք ուսումնասիրություններ են: Ու երբ մարդիկ ինձ հարցնում են Ցեղասպանության մասին, ես միշտ ասում եմ` կարդացե´ք Թաներ Աքչամի գիրքը: «Ամթոալի արարքը», որը գրել է թուրք գիտնական-պատմաբանը, ամեն ինչ ասում է: Նա ապացուցում է, որ դա Ցեղասպանություն է եղել: Եվ դա ո՛չ առասպել է, ո՛չ էլ իմ մայրիկի երևակայությունը: Դա փաստ է: Ես դա չեմ ապացուցում գրքում, հիշատակում եմ փաստեր, բայց գիրքն ամբողջությամբ իմ մոր վկայությունն է և իմ ու նրա զրույցները:

Գրել կարծիք