[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

Իսպանացի հայտնի գրողի վեպը հայերեն լույս է տեսել առաջին անգամ: newmag-ը բացառիկ իրավունքով հրապարակում է գրքի նախաբանը: Թարգմանությունը իսպաներենից՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի:

Դուռը բացվելուն պես՝ Ավգուստոն հարցրեց սպասյակին, թե արդյոք իր բացակայության ժամանակ ինչ–որ մեկը եկել էր:

– Ոչ ոք, պարոն:

Թե՛ հարցը, թե՛ պատասխանը սովորության պես մի բան էին, քանի որ Ավգուստոն հազվադեպ էր հյուրեր ընդունում: Նա մտավ աշխատասենյակ, վերցրեց մի ծրար և գրեց. «Օրիորդ Էուխենիա Դոմինգո դել Արկո… առձեռն»: Անմիջապես ձեռքն առավ ճերմակ մի թուղթ, գլուխն առավ ձեռքերի մեջ, արմունկները հենեց սեղանին և փակեց աչքերը: «Սկզբում մտածենք նրա մասին»,– որոշեց նա: Մթության մեջ ջանում էր հիշել իրեն անսպասելի գրաված Էուխենիայի աչքերի փայլը:

Այսպես որոշ ժամանակ նստեց՝ ինքն իրեն ներշնչելով հիշել Էուխենիայի ուրվագիծը. քանի որ փողոցում կարգին չէր տեսել նրան, ստիպված եղավ պատկերացնել: Մտքի լարման շնորհիվ՝ Ավգուստոյին հաջողվեց պատկերացնել երազանքներով պարուրված մի աղոտ կերպար: Քնով անցավ, որովհետև նախորդ գիշեր նրան տանջել էր անքնությունը:

– Պարոն:

– Ի՞նչ,– բացականչեց Ավգուստոն քնից արթնանալով:

– Ճաշը մատուցված է:

Ինչն էր նրան իրականում արթնացրել. սպասյակի՞, թե՞ ախորժակի ձայնը, որ մի տեսակ արձագանքով հնչեց. հոգու իսկական առեղծված: Այսպես էր մտածում Ավգուստոն, երբ քայլերն ուղղեց դեպի ճաշասենյակ՝ ինքն իրեն ասելով. «Օ՜, հոգեբանություն»:

Հաճույքով կերավ իր ամենօրյա ճաշը՝ ձվածեղ, կարտոֆիլով բիֆշտեքս և մի կտոր պանիր: Հետո սուրճ խմեց, նստեց ճոճաթոռին, վառեց սիգարը և բերանը տանելով ասաց.

– Օ՜, իմ Էուխենիա,– տրամադրվելով մտածել նրա մասին:- Իմ Էուխենիա, այո, իմ, այն Էուխենիան, որին ես հորինեցի միայնության մեջ, այն Էուխենիային, ով մսից և արյունից չէ, ում պատահաբար տեսա իմ տան մոտով անցնելիս, այլ նա, ով անսպասելի տեսիլք էր, ոչ նա, ում մասին խոսում էր սպասուհին: Պատահական տեսի՞լք, իսկ կա՞ արդյոք տեսիլք, որ պատահական չէ, որտե՞ղ է տեսիլքների տրամաբանությունը: Դրան հատուկ է ձևերի հաջորդականությունը, որոնք առաջանում են ծխախոտի ծխից: Պատահականությո՜ւն: Պատահականությո՜ւն, ահա սա է համամարդկային կյանքի ռիթմը, պատահականությունը պոեզիայի ոգին է: Ա՜խ, իմ դիպվածային Էուխենիա: Իմ այս խաղաղ, միօրինակ, համեստ, առօրեական մանրուքներից հյուսված պինդարոսյան ձոն է Էուխենիան: Առօրեականությո՜ւն: «Հայր մեր, որ երկնքում ես, տուր մեզ հաց հանապազօրյա»… Տուր ինձ, Աստված իմ, ամեն օրվա հազարավոր մանրուքները: Մենք՝ մարդիկս, չենք նահանջում ոչ մեծ տառապանքներից և ոչ էլ մեծ ուրախություններից, որովհետև այդ տառապանքները և ուրախությունները մեզ երևում են մանր դեպքերի մառախլապատ շղարշով: Մեր կյանքը ևս մշուշ է: Կյանքը մառախուղ է: Ահա այդ մառախուղից է ծնվել Էուխենիան: Իսկ ո՞վ է Էուխենիան: Ահա ես գիտակցում եմ, որ վաղուց էի փնտրում նրան: Եվ մինչ ես փնտրում էի, նա ինքն ինձ ընդառաջ եկավ: Միգուցե դա հենց է այն, ինչ կոչվում է գտնել: Երբ գտնում ես այն պատրանքը, որ շարունակ փնտրում էիր, լինում է այնպես, որ հենց նա է քեզ գտնում: Մի՞թե Ամերիկան դեմ հանդիման դուրս չեկավ Կոլումբոսին, այդպես Էուխենիան դուրս եկավ ինձ ընդառաջ… Էուխենիա՜, Էուխենիա՜, Էուխենիա՜…:

Ավգուստոն բարձրաձայն արտաբերեց Էուխենիայի անունը: Ծառայողը, որ անցնում էր ճաշասենյակի կողքով, նրան լսելով, ներս մտավ:

– Կանչո՞ւմ էիք, պարոն:

– Ոչ, քեզ չէի կանչում: Բայց սպասիր, քո անունը Դոմինգո՞ է:

– Այո, պարոն,– պատասխանեց Դոմինգոն՝ առանց դյուզն–ինչ շփոթվելու տրված հարցից:

– Իսկ ինչո՞ւ են քեզ Դոմինգո կոչում:

– Որովհետև իմ անունը Դոմինգո է:

– Լավ, շատ լավ,– ասաց Ավգուստոն,– մեզ կոչում են այն անունով, որով կնքել են: Հոմերոսյան ժամանակներում մարդիկ և առարկաները երկու անուն ունեին, մեկով նրանց կոչում էին մարդիկ, իսկ մյուսով՝ աստվածները: Հետաքրքիր է, ի՞նչ անուն կտար ինձ Աստված: Իսկ ինչո՞ւ ես ինքս ինձ այլ անունով չկոչեմ, ոչ այնպես, ինչպես բոլորն են ինձ անվանում: Ինչո՞ւ Էուխենիային նոր անունով չկոչեմ, մեկ այլ անունով, օրինակ՝ տանտիրուհի Մարգարիտա: Ի՞նչ անուն տամ նրան:

– Կարող ես գնալ,– ասաց Ավգուստոն իր ծառայողին:

Վեր կենալով բազկաթոռից՝ Ավգուստոն գնաց աշխատասենյակ, վերցրեց գրիչը և սկսեց գրել: «Հենց այս առավոտ Դուք անցաք որպես պատահական տեսիլք՝ երկնային նուրբ անձրևի տակ անցնելով իմ տան մոտով, որտեղ դեռ ապրում եմ, բայց որտեղ արդեն օջախ չկա: Երբ արթնացա, եկա Ձեր տան մոտ, ուր չգիտեմ՝ օջախ կա, թե ոչ: Ինձ այդտեղ բերեցին Ձեր աչքերը, որոնք իմ աղոտ կյանքի զույգ փայլող աստղերն են: Ներեցեք, Էուխենիա, և թույլ տվեք Ձեզ հարազատաբար կոչել այս քաղցր անունով, ներեցեք ինձ այս լիրիկայի համար: Ես ապրում եմ մշտական և անսահման լիրիկայի մեջ: Չգիտեմ Ձեզ այլևս ինչ ասել: Չգիտեմ: Բայց այնքան բան կա ասելու, որ ավելի լավ կլինի թողնել մի ուրիշ անգամ, երբ հանդիպենք և խոսենք: Հիմա ես այդպես եմ ուզում, որ հանդիպենք, խոսենք, միմյանց գրենք, ճանաչենք: Իսկ հետո… հետո… Աստված և մեր սրտերը ցույց կտան: Էուխենիա, իմ միօրինակ կյանքի քաղցր պատրանք, Դուք կհամաձայնե՞ք լսել ինձ:

Սեփական կյանքի մշուշում թաթախվածը սպասում է Ձեր պատասխանին:

«Ավգուստո Պերես»:

Ստորագրությամբ հաստատելով նամակը՝ Ավգուստոն ինքն իրեն ասաց. «Ինձ դուր է գալիս նամակը ստորագրելու իմ այս սովորությունը, նույնիսկ եթե անպետք մի բան է»: Փակեց նամակը և կրկին դուրս եկավ փողոց:

– Փա՛ռք Աստծու,– Ալամեդա պողոտայի ճանապարհին ասաց Ավգուստոն,– փառք Աստծու: Ես գիտեմ, թե ուր եմ գնում և գնալու տեղ ունեմ: Իմ Էուխենիան պարզապես Աստծու օրհնություն էր: Նրա հետ իմ փողոցային թափառումները ուղղություն և նպատակ ձեռք բերեցին:

Մինչ այսպես ինքն իր հետ խոսելով Ավգուստոն քայլում էր, հանդիպեց Էուխենիային, բայց նույնիսկ չնկատեց նրա աչքերի փայլը: Մառախուղը, որ պարուրել էր նրա հոգին, չափազանց խիտ էր: Բայց հիմա Էուխենիան նրան նկատելով մտածեց. «Ո՞վ է այս երիտասարդը: Արտաքինից վատը չէ, միգուցե նաև հարուստ է»: Ինքն էլ չգիտակցելով՝ նա ճանաչեց այն մարդուն, որն իրեն հետևում էր առավոտյան: Կանայք միշտ գիտեն, որ իրենց նայում են նույնիսկ առանց նայողին տեսնելու, և գիտեն, որ իրենց հետևում են՝ առանց հետ նայելու: Թե՛ Ավգուստոն, թե՛ Էուխենիան գնացին տարբեր ուղղություններով՝ իրենց հոգիներով քանդելով փողոցի խճճված սարդոստայնը, որովհետև փողոցը կտավ է՝ գործված ցանկությունների, նախանձի, արհամարհանքի, կարեկցանքի, սիրո, ատելության հայացքներից. հնացած բառեր, որոնց ոգին քարացել է, խոհեր, տենչեր, խորհրդավոր կտավ, որ պարուրում է անցորդների հոգիները:

Վերջապես Ավգուստոն նորից հայտնվեց սպասուհի Մարգարիտայի մոտ՝  նրա ժպիտի առաջ: Հազիվ նրան նկատելով՝ Մարգարիտան ձեռքը հանեց գոգնոցի գրպանից:

– Բարի օր, Մարգարիտա:

– Բարի օր, պարոն:

– Բարի կին:

– Դոն Ավգուստո,– ավելացրեց Մարգարիտան:

– Ոչ բոլորին է սազում դոն տիտղոսը,– նկատեց նա:– Ինչպես որ անդունդ կա Խուանի և դոն Խուանի միջև, այնպես էլ Ավգուստոյի և դոն Ավգուստոյի: Բայց թող այդպես լինի: Արդեն դո՞ւրս է եկել Էուխենիան:

– Այո, քիչ առաջ:

– Ո՞ր ուղղությամբ:

– Այնտեղով:

Ավգուստոն գնաց այդ ուղղությամբ: Բայց մի րոպե հետո վերադարձավ: Մոռացել էր նամակը հանձնել:

– Բարի եղեք, օրիորդ Մարգարիտա, այս նամակն անձամբ հանձնել օրիորդ Էուխենիային:

– Մեծ հաճույքով:

– Բայց անձամբ նրան: «Նրա փղոսկրյա ձեռքերը, որոնք նման են դաշնամուրի այն ստեղներին, որ նա շոյում է»:

– Այո, հասկանալի է, ինչպես միշտ:

– Ինչպե՞ս միշտ: Ի՞նչ է դա նշանակում:

– Մի՞թե դուք կարծում եք, որ սա այդ տեսակի առաջին նամակն է:

– Այդ տեսակի՞: Բայց… դուք գիտե՞ք, թե սա ինչ տեսակի նամակ է:

– Իհարկե, ինչպես մյուս նամակները:

– Ինչպես մյուսնե՞րը: Ինչպե՞ս թե:

– Քիչ չեն եղել օրիորդի երկրպագուները:

– Ահա, բայց հիմա նա ազատ է, չէ՞:

– Հիմա՞: Ոչ, պարոն, կարծես թե նա փեսացու ունի, կարծում եմ, որ նա ձգտում է դառնալ նրա փեսացուն… Միգուցե Էուխենիան ուզում է փորձել նրան, իսկ միգուցե ժամանակավոր բան է:

– Իսկ ինչո՞ւ ինձ չէիք ասել:

– Իսկ դուք ինձ այդ մասին չէիք էլ հարցրել:

– Ճիշտ է: Այնուամենայնիվ, հանձնեք նրան այս նամակը, անձամբ նրան, հասկացա՞ք: Կպայքարենք: Ահա վերցրեք ևս մեկ դուրո:

– Շնորհակալություն, պարոն, շնորհակալություն:

Ավգուստոն հեռացավ մի տեսակ վաստակած, քանի որ սպասուհի Մարգարիտայի հետ առօրյա, աղոտ խոսակցությունը սկսել էր նրան հաճույք պատճառել: Մի՞թե դա ժամանակ սպանելու միջոց չէր:

«Կպայքարենք,– փողոցում քայլելով ինքն իրեն ասաց Ավգուստոն:– Այո, կպայքարենք: Ուրեմն նա ուրիշ փեսացու ունի, ուրիշ երկրպագու, ով ուզում է նրա փեսացուն լինել: Կպայքարենք: Militia est vita hominis super terram. Իմ կյանքն արդեն նպատակ ունի: Նվաճելու բան կա: Օ՜հ, Էուխենիա, իմ Էուխենիա, դու պետք է իմը լինես: Ամեն դեպքում իմ Էուխենիան է, նա, ում ես եմ հորինել, երբ իմ առջև փայլեցին նրա աչքերը, մառախուղի մեջ փայլող զույգ աստղերի պես, այո, այդ Էուխենիան պետք է իմը լինի, իսկ այն Էուխենիան, ում դռան շեմին նստում է սպասուհի Մարգարիտան, թող պատկանի ում ուզում է: Կպայքարենք, և ես կհաղթեմ: Ես գիտեմ հաղթանակի գաղտնիքը: Ա՜խ, Էուխենիա, Էուխենիա՜:

Սթափվեց խաղատան դռան մոտ, որտեղ Վիկտորը նրան էր սպասում սովորականի պես մեկ պարտիա շախմատ խաղալու համար:
***

– Այսօր ուշացար, Ավգուստո,– ասաց Վիկտորը,– սովորաբար դու այնքան պարտաճանաչ ես:

– Գործեր…

– Գործե՞ր: Քե՞զ մոտ:

– Իսկ դու կարծում էիր, թե միայն բորսայի աշխատակիցնե՞րը գործ ունեն: Կյանքը շատ ավելի բարդ է, քան դու պատկերացնում ես:

– Իսկ ես ավելի պարզ եմ, քան դու ես կարծում:

– Հնարավոր է:

– Լավ, քո հերթն է:

Ավգուստոն երկու քայլ առաջ տարավ թագավորի զինվորիկը, մեղմ երգում էր օպերայի որոշ կտորներ, այս անգամ ինքն իր հետ սկսեց խոսել:

– Էուխենիա՜, Էուխենիա՜, Էուխենիա՜, իմ Էուխենիա, իմ կյանքի նպատակ, մառախուղի մեջ զույգ աստղերի քաղցր փայլ, կպայքարենք: Շախմատում թագավորում է տրամաբանությունը, այնուամենայնիվ, որքան մառախուղ և պատահականություն կա այս խաղում: Մի՞թե հենց նույն տրամաբանության մեջ պատահական ոչինչ չկա: Իսկ իմ Էուխենիայի հայտնությունը տրամաբանական չէ՞: Մի՞թե այս քայլը մտածված չէ աստվածների կողմից իրենց աստվածային շախմատներում:

– Լսիր,– Վիկտորը ընդհատեց նրան,– բայց չէ՞ որ մենք պայմանավորվել էինք, որ հետ քայլեր չենք անելու: Ձեռք ես տվել խաղաքարին, ուրեմն՝ վերջ:

– Լավ, պայմանավորվեցինք:

– Եթե դու այդ քայլն արեցիր, ուրեմն ես կուտեմ քո փիղը:

– Ճիշտ է, ճիշտ, ես մտացրիվ էի:

– Ուրեմն՝ մի՛ ցրվիր: Շախմատը պետք է խաղալ, ոչ թե դատարկ բանով զբաղվել: Հիշի՛ր, շարժեցիր խաղաքարը, վերջ:

– Այո, եղածը հետ չես բերի:

– Այդպես պետք է լինի: Դրանում է խաղի դաստիարակչական իմաստը:

«Բայց ինչո՞ւ չի կարելի մտացրիվ լինել խաղի ընթացքում,– ինքն իրեն հարցրեց Ավգուստոն:– Մեր կյանքը խա՞ղ է, թե՞ զվարճանք: Իսկ ինչո՞ւ մի քայլ հետ չանել: Տրամաբանություն: Միգուցե նամակն արդեն Էուխենիայի ձեռքերո՞ւմ է: Եղածը եղած է: Իսկ վա՞ղը: Վաղն Աստծունն է: Իսկ երեկվա օրն ո՞ւմ է պատկանում: Ո՞ւմ է պատկանում երեկը: Երեկը ուժեղների մենաշնորհն է: Սուրբ երեկը մեր առօրյա մառախուղի սուբստանցիան է»:

– Շա՛խ,– Ավգուստոյի մտքի թելը կրկին կտրեց Վիկտորը:

– Ճիշտ որ: Ինչպե՞ս թույլ տվեցի, որ բանը հասնի սրան:

– Զվարճանալով, ընկերս, ինչպես միշտ: Եթե մտացրիվ չլինեիր, կդառնայիր մեր առաջատար խաղացողներից մեկը:

– Ասա ինձ, Վիկտոր, կյանքը խա՞ղ է, թե՞ ժամանց:

– Բայց չէ՞ որ խաղն ինքնին արդեն ժամանց է:

– Եվ ուրեմն՝ ի՞նչ տարբերություն, թե ինչ ձևով կզվարճանաս:

– Պետք է լավ խաղաս, լավ:

– Իսկ ինչո՞ւ վատ չխաղալ: Իսկ ընդհանրապես, ի՞նչ է նշանակում լավ կամ վատ խաղալ: Ինչո՞ւ այս խաղաքարերը չշարժենք այլ կերպ և ոչ թե այն ձևով, որով սովորաբար խաղում ենք:

– Որովհետև այդպիսին է մեր տեսությունը, սիրելի Ավգուստո: Դու ինքդ ես այդ ինձ բացատրել, հռչակավոր փիլիսոփադ:

– Կուզե՞ս քեզ նորություն ասեմ:

– Ասա:

– Բայց դու զարմացած ձևացիր, ընկերս:

– Ես նրանցից չեմ, ովքեր կանխավ կամ նախապես զարմանում են:

– Դե ուրեմն լսիր: Դու գիտե՞ս, թե ինձ հետ ինչ է կատարվում:

– Դու գնալով ավելի մտացրիվ ես դառնում:

– Բանն այն է, որ ես սիրահարվել եմ:

– Դե լավ: Ես դա արդեն գիտեի:

– Ինչպե՞ս կարող էիր իմանալ:

– Շատ հեշտ, դու սիրահարված ես ab origine՝ ի ծնե, սիրահարվածությունը քեզ ի վերուստ է տրված:

– Այո, սերը ծնվում է մեզ հետ:

– Ես ասացի սեր և ոչ թե սիրահարվածություն: Դու կարող էիր դրա մասին չհայտնել ինձ, ես արդեն ամեն ինչ գիտեմ, գիտեմ, որ դու սիրում ես կամ, ավելի ճիշտ, սիրահարվել ես: Ես այդ մասին ավելին գիտեմ, քան դու ինքդ:

Գրել կարծիք