[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

Իսպանացի հայտնի գրողի վեպը հայերեն լույս է տեսել առաջին անգամ: newmag-ը բացառիկ իրավունքով հրապարակում է գրքի նախաբանը: Թարգմանությունը իսպաներենից՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի:

– Բայց ասա ինձ, ո՞վ է քեզ ասել:

– Ուրիշ ո՞վ, եթե ոչ դու:

– Ի՞նչ ես ասում: Երևի դու ճիշտ ես:

– Ես ախր ասել եմ քեզ:

– Նա սևահե՞ր է, թե՞ շիկահեր:

– Ճիշտն ասած՝ ինքս էլ չգիտեմ: Ըստ իս՝ ոչ մեկը, ոչ մյուսը, այսպես ասեմ՝ շագանակագույն:

– Բարձրահասա՞կ է, թե՞ կարճահասակ:

– Կրկին չեմ հիշում: Երևի՝ միջին հասակի: Բայց ինչպիսի՜ աչքեր ունի իմ Էուխենիան:

– Էուխենիա՞:

– Այո, Էուխենիա Դոմինգո դել Արկո, Ալամեդա պողոտա 58:

– Դաշնամուրի ուսուցչուհի՞ն:

– Հենց նա, բայց…

– Այո, ես ճանաչում եմ նրան: Իսկ հիմա նորից շա՛խ:

– Բայց…

– Շախ, ասում եմ քեզ:

– Լավ:

Ավգուստոն թագավորին ծածկեց ձիով: Ի վերջո, նա տանուլ տվեց պարտիան: Հրաժեշտ տալիս Վիկտորը ձեռքը դրեց նրա ուսին և ականջին շշնջաց:

– Ուրեմն Էուխենիան է, դաշնակահարուհին, էհ: Լավ, Ավգուստո, հաղթանակդ ապահովված է:

«Ախ այդ քնքշական ածանցները,– մտածեց Ավգուստոն,– այդ սարսափելի ածանցները»: Եվ դուրս եկավ փողոց:

***

«Ինչո՞ւ են քնքշական դիմելաձևերը սիրո նշան համարվում,– տան ճանապարհին ինքն իր հետ խոսում էր Ավգուստոն:– Մի՞թե սերը փոքրացնում է սիրածդ առարկան: Ե՞ս, սիրահարվա՞ծ: Ո՞վ կմտածեր: Թերևս Վիկտորն իրավացի է, և ես սիրահարված եմ ի ծնե: Երևի թե այս զգացմունքը նախորդել է սիրած մարդու գոյությանը: Ավելին՝ հենց այս սերն է, որ արթնացրել է նրան, մառախուղից դուրս բերել այն էակին՝ Էուխենիային: Բայց եթե ես ձիով փակեի իմ թագավորին, Վիկտորն ինձ մատ չէր անի: Իսկ ի՞նչ է սերը: Ո՞վ կարող է բացատրել այն: Երբ սերը բացատրում են, այն դադարում է սեր լինել: Տեր Աստված, ինչո՞ւ է քաղաքապետը թույլ տալիս, որ ապրանքապիտակների համար օգտագործեն այնպիսի տգեղ տառեր, ինչպիսիք սրանք են: Ես շախմատում սխալ քայլ կատարեցի իմ փղով: Ես ինչպե՞ս եմ սիրահարվել, եթե իրականում չեմ կարող ասել, որ նրան ճանաչում եմ: Բա՛հ, հետո կճանաչեմ: Սերը նախորդում է մտերմությանը, իսկ մտերմությունը սպանում է սերը: «Nihil cognitum quin praecognitum», ինձ սովորեցրել է Հայր Զարամիլյոն, բայց ես հանգել եմ հակառակ եզրակացության, այն է՝ «Nihil cognitum quin praevolitum», մենք չգիտենք այն, ինչը նախկինում չենք ցանկացել, ոչ հակառակը, ասում են՝ հասկանալ, նշանակում է ներել, ներել, նշանակում է հասկանալ: Սկզբում սիրել, հետո ճանաչել: Բայց ես ինչպես չեմ նկատել, որ ինձ մատի վտանգ էր սպառնում: Ի՞նչ է պետք սիրելու համար: Նկատե՜լ, նկատե՜լ, սա է հենց սիրո կանխազգացումը, նկատել սերը մառախուղի մեջ: Հետո հասնում է ճանաչելը, մառախուղի մեջ գուշակելու կանխազգացումը: Հետո ամեն ինչ հստակեցվում է, պարզեցվում, մառախուղը լուծվում է ջրի կաթիլների, կարկուտի, ձյան կամ քարերի մեջ: Գիտությունը քարակույտ է: Ոչ, մառախուղ է, մառախուղ: Բայց միայն արծվին է տրված ճախրել մառախլապատ ամպերի երկայնքով և նրանց միջից նայել արևին՝ որպես աղոտ մի լույսի: Օ՜հ, արծիվ, ի՞նչ կասեր Պատմոսի արծիվը, որ ունակ է դեմ առ դեմ դուրս գալ արևին, բայց ոչինչ չի տեսնում գիշերվա մթության մեջ և փախչելով Սուրբ Խուանից՝ նա հանդիպում է Օլիմպոսից փախած Միներվայի բվին, որը տեսնում է գիշերվա մթության մեջ, բայց չի կարողանում նայել արևին»:

Այդ պահին Ավգուստոն անցավ Էուխենիայի կողքով, բայց չնկատեց նրան: «Ծանոթությունը հետո է գալիս,– ինքն իր մեջ դեռ շարունակում էր քննարկել Ավգուստոն,– բայց ի՞նչ պատահեց ինձ: Կարող եմ երդվել, որ իմ ուղեծրում միմյանց խաչվեցին զույգ փայլող խորհրդավոր աչքեր: Նա՞: Սիրտս ինձ հուշում է: Բայց թող լռի սիրտս, ես արդեն տանն եմ»:

Ավգուստոն գնաց ուղիղ ննջարան, մի հայացք գցելով մահճակալին՝ ասաց:

– Միայնա՜կ: Միայնա՜կ քնել, միայնա՜կ երազել: Երբ երկուսով են քնում, երազները պետք է որ ընդհանուր լինեն: Խորհրդավոր մտքերը պետք է երկու գլուխ միավորեն: Իսկ միգուցե որքան սրտերը մոտենում են, այնքան հեռանում են գլուխները: Հնարավոր է: Հնարավոր է և հակառակը: Եթե երկու սիրող սրտեր մտածում են նույն կերպ, ապա նրանց զգացմունքները հակադրվում են, իսկ եթե նրանք տոգորված են միևնույն մեկ զգացմունքով, ապա նրանցից յուրաքանչյուրը մտածում է այլ բանի մասին: Կինը սիրում է տղամարդուն այնքան ժամանակ, քանի դեռ տղամարդն այլ կերպ է մտածում, ոչ իր պես, պարզ ասած՝ մինչ նա մտածում է: Նայեք ամուսնական այս զույգին:

Շատ անգամներ՝ քնելուց առաջ, Ավգուստոն հաճախ թղթախաղ էր խաղում իր ծառայի՝ Դոմինգոյի հետ, իսկ Դոմինգոյի խոհարարուհի կինը հետևում էր խաղի ընթացքին:

– Խաղն սկսվեց:

– Ագռավը քսան,– ասաց Ավգուստոն:– Ի՞նչ կասեք, եթե ես ամուսնանամ:

– Շատ լավ կլիներ,– ասաց Դոմինգոն:

– Նայած ում հետ,– հանդգնեց միջամտել Լիդուվինան՝ սպասյակի կինը:

– Բայց դու ինքդ ամուսնացած ես, այնպես չէ՞,– հարցրեց Ավգուստոն:

– Նայած ում հետ, պարոն:

– Ինչպե՞ս թե: Բացատրի՛ր:

– Ամուսնանալը հեշտ է, հեշտ չէ ամուսնացած լինելը:

– Այդպես է ասում ժողովրդական ասացվածքը:

– Իսկ ինչպիսի՞ ն է նա, ով պետք է դառնա ձեր կինը,– Լիդուվինան ընդհատեց նրան՝ վախենալով, որ Ավգուստոն մի ամբողջական երկխոսություն կսկսի:

– Ուզում ես իմանալ, թե նա ինչպիսին է: Ոչ, սկզբում դու ասա, թե նա ինչպիսին պետք է լինի:

– Բայց ախր, պարոն, դուք այնքան բարի եք:

– Դե ուրեմն ասա, հենց հիմա ասա:

– Հիշեք, թե ինչ էր ասում լուսահոգի տիկինը:

Իր գթասիրտ մոր անունը լսելուն պես Ավգուստոն խաղաթղթերը դրեց սեղանի վրա և մի պահ տեղափոխվեց անցյալ: Նրա մայրը՝ այդ դժբախտ և մեծ վիշտ տեսած, այդ մեղմ կինը, բազմիցս էր ասել որդուն. «Ինձ քիչ է մնացել ապրելու, որդիս, հայրդ արդեն կանչում է ինձ: Հնարավոր է, որ ես նրան ավելի շատ եմ պետք, քան քեզ: Երբ ես գնամ այս աշխարհից, ամուսնացի՛ր, ամուսնացի՛ր որքան հնարավոր է շուտ: Այս տանը կին և տանտիրուհի է հարկավոր, բանն այն չէ, թե ես չեմ վստահում մեր հավատարիմ ծառաներին, ոչ: Բայց ամեն դեպքում այս տուն տանտիրուհի բեր, և որ նա տանտիրուհի լինի որդիս, տանտիրուհի: Դարձրո՛ւ նրան քո սրտի, դրամապանակի, մառանի, խոհանոցի և քո որոշումների տիրուհին: Գտի՛ր վճռական մի կնոջ, ով ունակ կլինի սիրել և ղեկավարել քեզ»:

– Իմ կինը դաշնամուր է նվագելու,– ասաց Ավգուստոն՝ վանելով անցյալի հիշողություններն ու կարոտը:

– Դաշնամո՞ւր: Ինչի՞ համար, ինչի՞ համար է այն ծառայում,– հարցրեց Լիդուվինան:

– Ծառայե՞լ: Հենց իմաստը նրանում է, որ այն ոչնչի չի ծառայում: Պարտադիր պետք է ծառայե՞լ ինչ–որ բանի: Կուշտ եմ արդեն ծառայություններից:

– Մեր ծառայություններից նույնպե՞ս:

– Ոչ, ձերից ոչ: Բացի այդ, դաշնամուրը ծառայում է ինչ–որ բանի: Այո, ծառայում է նրան, որպեսզի ներդաշնակությամբ լցնի ընտանեկան օջախը, այլապես այն կվերածվի մոխրամանի:

– Ներդաշնակություն: Իսկ դա ինչի՞ հետ են ուտում:

– Լիդուվինա, Լիդուվինա…

Խոհարարուհին գլուխը կախեց նուրբ հանդիմանության պատճառով: Այդպես էր ընդունված նրանց մոտ:

– Նա դաշնամուր է նվագելու, որովհետև դաշնամուրի ուսուցչուհի է:

– Եվ ուրեմն նա չի նվագելու,– հաստատակամությամբ ասաց Լիդուվինան,– հակառակ դեպքում էլ ինչո՞ւ է ամուսնանում:

– Իմ Էուխենիան,– Ավգուստոն սկսեց խոսել:

– Ահա թե ինչ, ուրեմն նրա անունը Էուխենիա՞ է, և նա դաշնամուրի ուսուցչուհի՞ է,– հարցրեց սպասուհին:

– Այո, իսկ ո՞վ է:

– Նա իր ազգականների հետ ապրում է Ալամեդա պողոտայում, այն տանը, որտեղ պարոն Տիբուրսիոյի կրպակն է գտնվում:

– Այո, դու նրան ճանաչո՞ւմ ես:

– Միայն դեմքով:

– Ոչ, դու էլի ինչ–որ բան գիտես, Լիդուվինա: Պատմիր ինձ, չէ՞ որ խոսքը քո տիրոջ ապագային է վերաբերում:

– Նա լավ աղջիկ է:

– Խոսիր, Լիդուվինա, խոսիր: Հանուն իմ լուսահոգի մայրիկի, խոսիր:

– Հիշեք նրա խորհուրդները, պարոն: Այն ի՞նչ է քայլում խոհանոցում, կատու է, ինչ է:

Խոհարարուհին գնաց խոհանոց:

– Միգուցե ավարտե՞նք խաղը,– հարցրեց Դոմինգոն:

– Իրավացի ես, չի կարելի այսպես թողնել խաղը: Ո՞ւմ հերթն է:

– Ձեր հերթն է, պարոն:

– Ճիշտ է:

Ցրվածության պատճառով պարտվեց նաև այդ խաղը:

– Հանգստացեք, պարոն,– Ավգուստոն ասում էր ինքն իրեն՝ վերադառնալով ննջարան:– Բոլորը նրան ճանաչում են, բոլորը, բացի ինձնից: Այսպիսին է սերը: Իսկ վա՞ղը: Վաղը ի՞նչ պիտի անեմ: Ամեն օր իր հոգսերն ունի: Հիմա պետք է քնել:

Ավգուստոն պառկեց քնելու: Անկողնում դեռ շարունակում էր ինքն իր հետ խոսել:

– Այո, բանն այն է, որ ինքս էլ չգիտակցելով, այն օրից ի վեր, երբ մահացավ իմ բարի մայրը, ես երկու տարի ապրել եմ ձանձրույթի մեջ: Այո, այո, լինում է նաև չգիտակցված ձանձրույթ: Համարյա թե բոլորը չեն գիտակցում, որ ձանձրանում են: Ձանձրույթը մեր կյանքի հիմքն է, ձանձրույթն է ծնունդ տալիս բոլոր խաղերին, զվարճանքներին, սիրավեպերին և սիրելուն: Կյանքի մառախուղը հորդում է քաղցր ձանձրույթից, ինչպես կիսաքաղցր լիկյորը: Առօրյա այս բոլոր աննշան իրադարձությունները, բոլոր այն քաղցր զրույցները, որոնցով սպանում ենք ժամանակը և երկարացնում մեր կյանքը, մի՞թե դա քաղցր ձանձրույթից չէ: Օ՜, Էուխենիա, իմ չգիտակցված ձանձրույթի ծաղիկ, արի ինձ մոտ, մնա ինձ հետ իմ երազում, երազիր ինձ և երազիր ինձ հետ:

Ավգուստոն քնեց:

***

Ամպերի միջով ճախրում էր շքեղ արծիվը՝ թևերը ծածկված մարգարտե շաղով, աչքերը հառած արևային մառախուղին, սիրտը՝  ննջած քաղցր ձանձրույթի մեջ՝ կրծքի հովանու տակ, որը կոփվել էր փոթորիկների մեջ, շուրջբոլորը լռություն էր, որը ծնվել էր երկրի հեռավոր աղմուկներից, իսկ այնտեղ՝ ամենավերևում՝ երկնքի խորքում, երկու զույգ աստղեր անտեսանելի անուշահոտ էին տարածում: Լռությունը խախտեց մի սուր ճիչ, որն ավետում էր «Լա կոռեսպոնդենսիա»: Եվ ահա Ավգուստոն նշմարեց օրվա լույսը: «Ես երազո՞ւմ եմ, թե՞ սա իրական է,– հարցնում էր ինքն իրեն՝ վերմակով ծածկվելով:– Ես արծի՞վ եմ, թե՞ մարդ: Ինչի՞ մասին են գրում այս թերթում: Ի՞նչ նորություններ կբերի ինձ այս օրը: Միգուցե գիշերը երկրաշա՞րժ է տեղի ունեցել Կորկուբիոնում: Իսկ ինչո՞ւ ոչ Լայպցիգում: Օ՜, մտքերի լիրիկական ասոցիացիաներ, պինդարոսյան խառնաշփոթ: Աշխարհը գեղադիտակ է: Տրամաբանությունը մարդն է ներդնում: Ամենաբարձր արվեստը պատահականության արվեստն է: Եվ ուրեմն՝ մի քիչ էլ քնենք»: Ավգուստոն թեքվեց պատի կողմը և քնեց:

«Լա կոռեսպոնդենսիա»: Հետո՝ ինչ–որ կառք, հետո՝ ավտոմեքենա, իսկ հետո՝ ինչ–որ երեխաներ:

«Անհնար է,– կրկին ինքն իր հետ խոսեց Ավգուստոն:– Սա է կյանքը, այն միշտ կրկնվում է, իսկ նրա հետ կրկնվում է և սերը: Իսկ ի՞նչ է սերը: Միգուցե այս ամենից մաքրվելն է: Ձանձրույթի ծնունդ չէ՞ արդյոք սերը: Էուխենիայի մասին մտածելու իսկական ժամանակն է»: Ավգուստոն փակեց աչքերը, որպեսզի մտածի նրա մասին: Մտածե՞լ: Բայց Էուխենիայի մասին մտածելու միտքը գնալով հեռացավ նրանից և շուտով վերածվեց լեհական մեղեդու: Թափառական երաժիշտը պատուհանի տակ կանգնած նվագում էր: Ավգուստոյի հոգին նոտաներ էր վերհիշում, նա չէր մտածում: «Կյանքի իմաստը երաժշտության մեջ է,– մտածեց Ավգուստոն, երբ ավարտվեց դաշնակահարի մեղեդու վերջին ակորդը:– Իսկ իմ Էուխենիան մի՞թե նույնպես երաժշտություն չէ: Ցանկացած օրենք ռիթմի օրենք է, իսկ ռիթմը սերն է: Հրաշալի, աստվածային առավոտ է, մաքրամաքուր արշալույսն ինձ նոր բացահայտում բերեց. սերը ռիթմ է: Ռիթմի գիտությունը մաթեմատիկան է, իսկ սիրո զգայական արտահայտությունը՝ երաժշտությունը: Ճիշտ հասկացեք, նրա արտահայտությունը և ոչ թե իրականացումը»: Ավգուստոյին ընդհատեց դռան թեթև թակոցը:

– Մտեք:

– Դուք կանչե՞լ եք ինձ,– հարցրեց Դոմինգոն:

– Այո, նախաճաշի համար:

Պարզվում է՝ Ավգուստոն ինքն էլ չէր նկատել, որ Դոմինգոյին սովորականից կես ժամ շուտ էր կանչել, բայց քանի որ կանչել էր, հարկ էր նախաճաշ պատվիրել, չնայած ժամը չէր:

– Սերը կենդանացնում և բացում է ախորժակդ,– շարունակեց խոսել Ավգուստոն:– Պետք է ապրես, որ սիրես: Այո, նաև պետք է սիրես, որ ապրես:

Ավգուստոն վեր կացավ և նախաճաշեց:

– Ինչպիսի՞ն է եղանակը, Դոմինգո:

– Ինչպես միշտ, պարոն:

– Այսինքն՝ ոչ լավ, ոչ վատ:

– Այո:

Գրել կարծիք