[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Միգել դե Ունամունո. Մառախուղը

Իսպանացի հայտնի գրողի վեպը հայերեն լույս է տեսել առաջին անգամ: newmag-ը բացառիկ իրավունքով հրապարակում է գրքի նախաբանը: Թարգմանությունը իսպաներենից՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի:

Այդպիսին էր սպասյակի տեսությունը, քանի որ ծառաները ևս իրենց տեսություններն են ունենում: Այդ առավոտ Ավգուստոն լվացվեց, սանրվեց, հագնվեց և հարդարվեց այն մարդու պես, ով կյանքում նպատակ ունի և կյանքից իսկական հաճույք է ստանում, չնայած թեթևակի մելամաղձոտ էր: Դուրս եկավ փողոց և շատ շուտով սիրտը սկսեց ուժեղ զարկել:

«Լռի՛ր,– ասաց ինքն իրեն:– Ես տեսա նրան, ես նրան շատ վաղուց գիտեմ, նրա պատկերն ասես ծնվել է ինձ հետ: Օգնի՛ր ինձ, մայրիկ»:

Եվ երբ նրա կողքով՝ շատ մոտ անցավ Էուխենիան, Ավգուստոն նրան ողջունեց ոչ միայն գլխարկով, այլև աչքերով: Նա արդեն պատրաստ էր շրջվել և հետևել նրան, բայց առողջ բանականությունը և սպասուհու հետ խոսելու ցանկությունը հաղթեցին նրան:

«Այդ նա է, նա, ում չգիտակցելով՝ փնտրում էի այսքան տարի, նա է, ով փնտրում էր ինձ: Մենք ստեղծված ենք միմյանց համար հաստատուն ներդաշնակությամբ, մեկս մյուսին լրացնող մետաղադրամի երկու կողմն ենք: Ընտանիք, սա է հասարակության հիմնական բջիջը, իսկ ես ոչ ավել, ոչ պակաս դրա մի մոլեկուլն եմ: Որքա՜ն պոեզիա կա գիտության մեջ: Աստված իմ, մայրիկ, մայր իմ, լսիր ինձ՝ քո որդուն, որ քո երկնային խորհրդին է սպասում: Էուխենիա՜, Էուխենիա՜»:

Նայեց չորս կողմը, արդյոք իրեն չէին տեսնում, որովհետև զգաց, որ ձեռքերով օդն էր գրկում: «Սերը զգացմունք է, այն մեզ հանում է հունից»:

Ավգուստոյին իրականություն վերադարձրեց, եթե կարելի է դա իրականություն համարել, Մարգարիտայի ժպիտը:

– Նորություն չկա՞:

– Ոչ մի նորություն պարոն: Դեռ շատ շուտ է:

– Երբ նամակը տվեցիք նրան, ոչինչ չասա՞ց:

– Ոչինչ:

– Իսկ այսօ՞ր:

– Այսօր նա հարցրեց ձեր հասցեն, թե արդյոք ես ձեզ ճանաչում եմ, թե դուք ով եք: Ասաց, որ դուք, պարոն, ծրարի վրա մոռացել եք նշել ձեր հասցեն: Իսկ այնուհետև ինձ հանձնարարություն տվեց:

– Հանձնարարությո՞ւն: Ի՞նչ հանձնարարություն: Մի ամաչեք, ասեք, Մարգարիտա:

– Նա խնդրեց, որ եթե դուք նորից գաք, ես ձեզ հայտնեմ, որ արդեն նշանված է և փեսացու ունի:

– Փեսացո՞ւ:

– Ես ձեզ արդեն ասել եմ, պարոն:

– Կարևոր չէ, մենք կպայքարենք:

– Լավ, կպայքարենք:

– Դուք խոստանո՞ւմ եք օգնել ինձ, Մարգարիտա:

– Իհարկե, խոստանում եմ:

– Ուրեմն կհաղթենք:

Ավգուստոն հեռացավ: Նա գնաց դեպի Ալամեդա պողոտա՝ կանաչ համայնապատկերին նայելով, թարմացնելու զգացողությունները և լսելու իր սիրո մասին թռչունների երգը: Սիրտն արթնանում էր, իսկ այնտեղ՝ իր ներաշխարհում, սոխակի պես երգում էին մանկության հիշողությունները: Ամենից առաջ մոր հետ կապված երկնային հիշողությունները մեղմ և քաղցր լույս էին սփռում նրա անցյալի վրա:

Ավգուստոն հորը համարյա չէր հիշում: Հայրը խորհրդավոր մի ստվեր էր, որ չքանում էր շատ հեռվում՝ նման մայրամուտին արյունոտված ամպի, արյունոտ, որովհետև Ավգուստոն դեռ շատ փոքր էր, երբ նրան տեսավ արյան մեջ թաթախված՝ արյուն փսխելիս: Չնայած շատ ժամանակ էր անցել, բայց ներսում հնչում էր մոր ճիչը՝ որդի՜ս, ճիչ, որ լցրել էր ողջ տունը, և հնարավոր չէր հասկանալ՝ նա կանչում էր մեռնող հո՞րը, թե՞ Ավգուստոյին, որը քարացել էր խորհրդավոր և անըմբռնելի մահվան առաջ: Ավելի ուշ մայրը, հեկեկոցներից դողդողալով և Ավգուստոյին կրծքին սեղմելով, աղոթոքի պես կրկնում էր՝ որդի՜ս, որդի՜ս, և նրան ողողում տաք արցունքներով: Ավգուստոն, մորը սեղմվելով, նույնպես լաց էր լինում՝ չհամարձակվելով գլուխը հանել մոր քաղցր և մութ հեկեկոցից դողացող գրկից, վախենալով տեսնել հոր արյունոտ աչքերը:

Այսպես անցնում էին սգո և արցունքներով ողողված օրերը, բայց կամաց–կամաց արցունքները հետ քաշվեցին, իսկ տան սուգը չքացավ: Տունը ջերմ էր և հարմարավետ: Լույսը ներս էր թափանցում վարագույրների ասեղնագործած սպիտակ ծաղիկների արանքից: Բազկաթոռներն իրենց սրտաբաց գիրկն էին ընդունում մանկության գիրկն ընկած ծերունիների պես: Աչքի առաջ միշտ դրված էր մի մոխրաման, որի մեջ պահում էին հոր ծխած վերջին սիգարի մոխիրը: Իսկ պատին կախված էր հոր և արդեն այրիացած մոր հարսանեկան նկարը: Բարձրահասակ տղամարդը նստած էր՝ ոտքը ոտքին, այնպես, որ երևում էր նրա կոշիկի լեզվակը, փոքրամարմին կինը կանգնած էր կողքին՝ ձեռքերը դրած նրա ուսերին, բարակ, նուրբ ձեռքեր, որ թվում էր, թե ստեղծված էին ոչ թե բռնելու, այլ աղավնու պես ամուսնու ուսին հանգչելու համար: Մայրը թռչնակի պես էր շարժվում՝ անաղմուկ, սև հագած, և միշտ ժպտում էր, ժպիտ, ուր հանգրվանել էին այրիության առաջին օրերի արցունքները. նրանք միշտ մնացին նրա ժպիտի մեջ և աչքերի շուրջը: «Ես պետք է ապրեմ միայն քեզ համար, միայն քեզ համար»,– ասում էր մայրը Ավգուստոյին քնելուց առաջ: Իսկ Ավգուստոն գիշերային իր երազներում պահում էր արցունքներից դեռևս խոնավ մայրական համբույրը: Քաղցր երազի պես էր անցնում Ավգուստոյի կյանքը: Ամեն երեկո մայրն ընթերցում էր նրա համար, երբեմն սրբերի կյանքից ինչ–որ բան, երբեմն Ժյուլ Վեռնի վեպերից կամ որևէ ոչ խորամանկ, պարզ հեքիաթ: Երբեմն նա նույնիսկ ծիծաղում էր լուռ և նուրբ ծիծաղով, որոնց մեջ զգացվում էին հին արցունքները: Հետո Ավգուստոն ընդունվեց ինստիտուտ. ամեն երեկո մայրը ստուգում էր որդու դասերը, անձամբ ինքն էլ էր սովորում, որպեսզի օգներ որդուն: Նա սովորում էր համաշխարհային պատմության բոլոր տարօրինակ անունները և սովորական դարձած ժպիտով ասում էր նրան. «Աստված իմ, որքա՜ն բարբարոսություններ են արել մարդիկ»: Սովորում էր մաթեմատիկա, հենց մաթեմատիկայի բնագավառում և առավել քան որևէ այլ տեղ փայլում էր նրա քնքուշ մայրը: «Եթե միայն մայրիկս զբաղվեր մաթեմատիկայով»,– ասում էր ինքն իրեն Ավգուստոն: Եվ նա հիշեց, թե ինչպիսի հետաքրքրությամբ էր մայրը լուծում քառակուսի հավասարումները: Առավել դժվարությամբ սովորում էր հոգեբանություն, որին հակադրվում էր և սովորաբար ասում. «Ես չեմ հասկանում՝ ի՞նչ հաճույք կա երևույթները բարդացնելու մեջ»: Մայրը սովորում էր նաև ֆիզիկա, քիմիա, բնագիտություն: Բնագիտության մեջ նրան դուր չէին գալիս բույսերին և կենդանիներին տրվող արտասովոր անունները: Անատոմիան սարսափեցնում էր նրան, ինչի պատճառով հրաժարվեց որդուն անատոմիայի դասեր տալ: Մերկ մարդու սրտի և թոքերի նկարները նրան հիշեցնում էին ամուսնու արյունալի մահը:

– Այս ամենը զզվելի է, որդիս, պետք չէ բժիշկ դառնալ: Ավելի լավ է չիմանալ, թե ինչեր կան մարդկանց ներսում:

Երբ Ավգուստոն բակալավրի կոչում ստացավ, մայրը նրան գիրկն առավ, նայեց աղվամազերին և արցունքների մեջ խեղդվելով՝ բացականչեց. «Միայն թե հայրդ կենդանի լիներ…»: Հետո նրան ստիպեց նստել իր ծնկներին, ինչից արդեն պատանի դարձած Ավգուստոն ամաչում էր, լռության մեջ նրան գիրկն առած մայրը նայում էր մահացած ամուսնու մոխրամանին: Այնուհետև եկավ համալսարանական կրթության ժամանակը, ընկերներ, և նրա խեղճ մոր թախիծը, երբ տեսնում էր, թե ինչպես է որդին կամաց–կամաց թևերը բացում:

– Ես քեզ համար եմ ապրում, քեզ համար,– կրկնում էր մայրը,– իսկ դո՞ւ: Աստված գիտի, թե ինչ կին կլինի քո ճակատագիրը: Այսպիսին է կյանքը, որդիս:

Այն օրը, երբ Ավգուստոն ավարտեց իրավաբանական ֆակուլտետը, որդու տուն հասնելուն պես մայրը հանդիսավոր լրջությամբ վերցրեց և համբուրեց նրա ձեռքը, իսկ հետո գիրկն առնելով՝ ասաց. «Հայրդ օրհնում է քեզ, որդիս»:

Մայրը երբեք չէր պառկում քնելու, եթե Ավգուստոն դեռ քնած չէր, իսկ քնելուց առաջ միշտ համբուրում էր: Իսկ դա նշանակում է, որ նա երբեք ուշ չէր պառկում: Մայրն առաջինն էր նրան տեսնում արթնանալիս: Եթե Ավգուստոն չէր օգտվում սեղանից, մայրը նույնպես ոչինչ չէր ուտում: Հաճախ միասին դուրս էին գալիս զբոսանքի, լռության մեջ՝ բաց երկնքի տակ, մայրը մտածում էր մեռած ամուսնու մասին, իսկ տղան մտածում էր այն ամենի մասին, ինչ աչքը տեսնում էր: Մայրը նրան միշտ պատմում էր նույն բաների՝ առօրյա շատ հին և շատ նոր բաների մասին: Դրանցից շատերն սկսվում էին այսպես. «Երբ ամուսնանաս…»: Ամեն անգամ, երբ նրանց կողքով գեղեցիկ կամ գոնե սիրունիկ աղջիկ էր անցնում, մայրն աչքի տակով նայում էր Ավգուստոյին:

Վրա հասավ ծանր, դանդաղ և քաղցր մահը, ներս մտավ աննկատ և անաղմուկ, ինչպես թափառական մի թռչուն, և մորը տարավ դանդաղ մի թռիչքի: Աշնանային մի երեկո՝ ձեռքերը որդու ափերի մեջ, աչքերը նրա աչքերին հառած, մահացավ մայրը: Ավգուստոն զգում էր, որ մոր ձեռքը գնալով սառչում էր, զգում էր, որ աչքերը գնալով շաղվում էին: Սառած ձեռքը ջերմորեն համբուրելուց հետո բաց թողեց և փակեց աչքերը: Ծնկի իջավ մոր մահճի մոտ և աչքերի առջև տեսավ իրար նման տարիների պատմությունը:

Իսկ հիմա Ավգուստոն Ալամեդայում էր և թռչունների դայլայլի ներքո մտածում էր Էուխենիայի մասին: Բայց Էուխենիան փեսացու ուներ: «Այն, ինչից վախենում եմ, որդիս,– սովորաբար ասում էր մայրը,– այն է, երբ քո կյանքի ճանապարհին կհայտնվի առաջին փուշը: Միայն թե ես այդտեղ լինեի և այդ փուշը վարդ դարձնեի»:

«Եթե մայրս կենդանի լիներ, նա որևէ լուծում կգտներ,– ինքն իրեն ասաց Ավգուստոն,– ի վերջո, սա քառակուսի հավասարում լուծելուց դժվար չէ»:

Ինչ–որ խեղճ կենդանու նվնվոց ընդհատեց նրա մենախոսությունը: Ավգուստոն ուշադիր նայեց և մացառուտի կանաչների մեջ տեսավ մի խեղճ շան ձագ, որը թվում էր, թե երկրային կյանքի ճանապարհ էր փնտրում: «Խեղճ փոքրիկ: Նրան նորածին թողել են այսպես, որ սատկի, քանի որ սպանելու քաջություն չեն ունեցել»,– Ավգուստոն գրկեց նրան: Փոքրիկ կենդանին մոր կուրծքն էր փնտրում: Ավգուստոն տուն վերադարձավ՝ մտածելով. «Երբ Էուխենիան իմանա սրա մասին, ա՛յ թե հարված կլինի մրցակցիս համար: Էուխենիան, իհարկե, կսիրի այս շնիկին, որովհետև նա այնքան… սիրունիկ է, շատ սիրունիկ. խեղճ շնիկ, ինչպես է լիզում ձեռքս»:

– Կաթ բեր, Դոմինգո, շտապ:

– Ի՞նչ, հիմա էլ ձեր մտքին փչել է շո՞ւն գնել:

– Ոչ, ես նրան չեմ գնել, Դոմինգո, այս շունը գերի չէ, նա ազատ է, ես նրան գտել եմ:

– Տեսնենք, նրան լքե՞լ են:

– Բոլորս ենք լքված, Դոմինգո: Կաթ բեր:

Դոմինգոն կաթ բերեց և լաթի մի կտոր, որպեսզի շնիկին հեշտ լինի կաթը խմել: Հետո Ավգուստոն ստիպեց, որ շնիկի համար ծծակ բերեն, և նրան կնքեց Օրփեոս անունով՝ ինքն էլ չիմանալով, թե ինչու:

Այդուհետ Օրփեոսը դարձավ նրա մենախոսությունների՝ Էուխենիայի հանդեպ տածած սիրային գաղտնիքների պահապանը:

– Լսիր, Օրփեոս,– ցածրիկ ձայնով ասում էր Ավգուստոն,– մենք պետք է պայքարենք: Ի՞նչ խորհուրդ կտաս ինձ անել: Եթե մայրս քեզ ճանաչեր… Բայց մի օր դու կնստես Էուխենիայի գրկում և քեզ վրա կզգաս նրա տաք, նուրբ ձեռքը: Իսկ հիմա ի՞նչ ենք անելու, Օրփեոս:

Մելամաղձոտ էր այդ օրվա ճաշը, մելամաղձոտ էր և զբոսանքը, շախմատի պարտիան և այդ գիշերվա երազը:

 

Գրել կարծիք