Նոբելյան մրցանակակիր. Սիլվա Կապուտիկյանի վրա էլ թքեցին

Նոբելյան մրցանակակիր. Սիլվա Կապուտիկյանի վրա էլ թքեցին

2015 թվականի Գրականության Նոբելյան դափնեկիր Սվետլանա Ալեկսիևիչի հարցազրույցը կնոջ, մտավորության և ժամանակակից գրականության մասին:

Բելառուս գրող, լրագրող Սվետլանա Ալեկսիևիչը Նոբելյան մրցանակ է ստացել: Գրականության ոլորտի այս մրցանակը Բելառուսի համար առաջինն է, բայց ռուսերենով գրող Ալեկսիևիչի գործերը Բելառուսում չեն հրատարակվում: Նրա ամենահայտնի գործերը չեչենական պատերազմի, Չեռնոբիլի, 90-ականների ու Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասին են: Եվրոպայում երկար ապրելուց հետո նա վերադարձել է Բելառուս, որպեսզի գրի իր նոր գիրքը: «Մեդուզային» տված հարցազրույցում գրողը պատմել է իր նոր գրքի մասին և թե ինչպես են եվրոպացիները դիմավորում ներգաղթյալներին:

– Դուք Ձեզ համարում եք սովետակա՞ն, բելառո՞ւս, ռո՞ւս, թե՞ եվրոպացի գրող:

Սվետլանա Իմ ճակատագիրն, իրոք, այնքան էլ սովորական չէ. գրում եմ ռուսերեն, ծնվել եմ Ուկրաինայում`ուկրաինացու ու բելառուսի ընտանիքում, միանգամից տեղափոխվել եմ Բելառուսիա: Եվրոպականն իմ ու իմ գրքերի կենսագրությունում ավելի շատ է: Այդպես է ստացվել: 12 տարուց ավելի իմ հայրենիքում չեմ եղել: Ապրել եմ Եվրոպայում` Իտալիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Շվեդիայում: Մինսկ վերադարձել եմ երկու տարի առաջ:

– «Չեռնոբիլյան աղոթք»-ը[1] նախկինի պես Ձեր ամենահայտնի՞ գիրքն է:

– Այս պահին ամենամեծ հետաքրքրությունն առաջացնում է «Սեքնդ հենդ ժամանակ»-ը[2]:

– Թվում էր` 90-ականները միայն սովետական ընթերցողին պիտի հետաքրքրեին:

– Ոչ, ոչ: 90-ականները հասկանալն ու վերապրելը համաշխարհային միտում է: Եվրոպան այդ տասնամյակում բոլորովին այլ էր, ես արդեն այնտեղ էի ապրում: Հիշում եմ` ընկերուհուս հետ մոլորվել էինք ինչ-որ տեղ` Գերմանիայում, և չէինք կարողանում կողմնորոշվել: Կանգնացրինք գերմանացի մի զույգի, որ ճանապարհը ցույց տան: Աստված իմ, ի՜նչ սկսվեց, երբ իմացան, որ ռուս ենք: Նրանք մեզ համբուրում էին, գրկում, ուրախանում էին մեզնով: Գիտե՞ ք, հետո ես երկար եմ ապրել Գրեմանիայում ու հասկացել եմ, որ գրեթե անհնար է, որ գերմանացիները անծանոթ մարդուն այդպես գրկեն ու համբուրեն: Այն ժամանակ բոլորը, կարծես, խելագարված լինեին:

– Այժմ այդպես չէ՞:

– Ոչ: Հիմա ամենևին այդպես չէ: Եվրոպան էլ է փոխվել: Փոխվել է հետաքրքրության վեկտորը:

Այսօր ի՞նչն է հուզում Եվրոպային:

Եվրոպան մարդկայնության քննություն է հանձնում: Եվ, կարծում եմ` անթերի է հանձնում: Ես նոր եմ եկել իտալական հինավուրց Մանտույա քաղաքից: Տեղի ինտելեկտուալները ինձ հրավիրեցին «Բոբիկների երթի»: Այդպիսի երթ առաջին անգամ անցկացվել է Վենետիկում, հիմա բոլոր քաղաքներում կա: Մարդիկ հանում են իրենց կոշիկները ու ոտաբոբիկ քայլում են քաղաքում` ի նշան ներգաղթյալների հետ համերաշխության: Դուք պետք է տեսնեիք այդ մարդկանց դեմքերը: Եվ այն էլ` Իտալիայում, որտեղ ազգայնականությունը շատ ուժեղ է: Մի խոսքով, Եվրոպան պատվով է դուրս գալիս իրեն բաժին հասած փորձություններից:

– Եվ չի՞ վախենում հետևանքներից:

– Լսեք, Եվրոպան 1917 թվականին երեք միլիոն ռուսների ընդունել է, մշակել է, մարսել է: Եվ չի մահացել: Այդ օրից միլիոնից ոչ պակաս ներգաղթյալներ ինչ-որ մի պատմական դժվար պահի միշտ հայտնվում են այնտեղ: Վերջին անգամ, եթե չեմ սխալվում, ներգաղթյալների մեծ հոսք եղել է, երբ մարդիկ փախչում էին Ռուհոլլա Խոմեինից[3]: Նրանց էլ ընդունեցին: Ֆրանսիայում ես ապրել եմ Սյուրենում: Շուկա էի գնում, բանջարեղեն վաճառող ներգաղթյալ կինը նորությունների իմ հիմնական աղբյուրն էր: Նա ինձ հետ ամեն ինչ քննարկում էր, մենք շատ երկար զրուցում էինք, հետաքրքիր շփում էր:

– Իսկ այս ձմռանը Փարիզը դարձավ սարսափելի նորությունների կենտրոն:

– Այո, բայց Եվրոպան դա էլ հաղթահարեց ու շարունակեց ապրել: Այնտեղ փրկություն փնտրողների պատճառով Եվրոպական արժեքների մոտալուտ վախճանի, վախի մասին, կարծես թե խոսում է միայն ֆրանսիական Ազգայնական ճակատի լիդեր Մարին Լե Պենը: Իտալիա իմ այցելության ժամանակ գիշերում էի ընկերուհուս տանը: Առավոտյան արթնացա նրանից, որ պատուհանի տակ ինչ-որ մեկը շատ գեղեցիկ ու շատ բարձր երգում էր: Հավաքարարն էր: Մենք զրույցի բռնվեցինք: Նա պատմեց, որ ուզում է ներգաղթյալների ընտանիքի ընդունել. «Ես տնակ ունեմ, ինչու չտալ նրան, ով ունի դրա կարիքը»: Սա համաեվրոպական ընկալում է: Խիստ կարեւոր է, որ այդ հայացքներն ու այդ որոշումներն արձակվում են մշակութային շերտից: Եվ հասարակությունն այն ընդունում է:

– Այսինքն, կրթված, մշակութային փոքրամասնությունը` էլիտան, Եվրոպայում թելադրում է օրակա՞րգ: Դուք դա տեսել եք Ձե՞ր աչքերով:

– Այո, աշխարհում բոլորը վաղուց հասկացել են, որ ռացիոնալիստական զարգացումը փակուղի է տանում: Լուսավորյալ Եվրոպան հավատում է, որ աշխարհը կփրկի հումանիստ մարդը: Եթե մենք չմտածենք այդ մարդու մասին, կկործանվենք: Ապագայի հանդեպ այդ պատասխանատվությունը հասարակությունը թողել է մշակույթի գործիչների վրա: Այդ մասին հիմա ամենուր շատ է խոսվում` հանդիպումների, քննարկումների ժամանակ, նույնիսկ հեռուստատեսությամբ: Օրինակ, Ֆրանսիայում, եթե միացնես հեռուստացույցը, ամենայն հավականությամբ կհանդիպես ինչ-որ խոսակցական հաղորդման: Ի դեպ, ոչ այնպես, ինչպես մեզ մոտ է` տասը րոպե խոսում են, հետո երկու ժամ երաժշտություն ու ծիծաղ է: Ոչ: Մեկն է խոսում կես ժամ, մյուսն է խոսում: Խոսում են, մինչև թեման ծամծմվի, որպեսզի բոլորը հասկանան: Ոչ վաղ անցյալում, Գերմանիայի մշակույթի նախարարն էր ելույթ ունենում: Նա ասում էր, թե ի՞նչ է պետք անել աշխարհում կուտակվող ատելության հետ: Հրաշալի էր խոսում: Շատ ազդեցիկ պատմեց, թե ինչ չուներ, երբ փոքր էր, ինչպես էր պայքարում իր իրավունքների համար, ինչպես էր կարողանում զսպել զգացմունքները: Նաև այն մասին, թե մինչև հիմա ինչպես է աշխատում իր վրա: Ես ցնցված էի: Խոսում էր ոչ թե անդեմ բյուրոկրատական մեքենան, այլ մարդը:

asa

– Ատելության ու բարքերը մեղմելու մասին խոսակցությունները նույնպես միջազգային երևույթ են: Չնայած, Ռուսաստանում բոլորին թվում է, թե այդ պրոբլեմը միայն իրենք ունեն: Իսկ ինչպե՞ս է Բելառուսում:

– Դե, այդ խոսակցությունները տարբեր մակարդակների վրա են: Այն, ինչ կատարվում է մեր երկրներում` այլ կերպ մտածողների կամ օտարների հանդեպ ատելության աճը, վայրենություն է: Դա հակասում է այն ամենին, ինչ այս պահին կատարվում է աշխարհում: Հասկանալի է, որ այդպես եղել է ոչ միայն Ռուաստանում, այդպես եղել է նաև գերմանացիների, ամերիկացիների, ճապոնացիների հետ: Դա ամեն անգամ անհավանական դժվար ուղի է: Գերմանիայում, եթե հիշում եք, հետպատերազմական քսան տարիներին գերմանացիները պարզապես լռում էին, մինչև նախագահ Վայցզեկերը` ինտելեկտուալների աջակցությամբ, խոսեց ազգային զղջումի մասին: Պահանջվեց ևս քսան տարի, որպեսզի աշխատեն այդ ուղղությամբ: Եվ նրանք աշխատում են, մինչև հիմա:

Վերջերս ես մի գերմանուհու հետ էի խոսում, հարցրեցի. «Ինչքա՞ն կարելի է առավոտից երեկո այդ մասին խոսել, արդեն ոչինչ հետ չես բերի»: Իսկ նա պատասխանեց. «Ոչ, մեր կառավարությունը գիտի մեր ազգի բնույթը»:

Այսինքն, ընդհանրապես մարդկային բնույթը գիտի: Նրանք անվերջ կրկնում են սերտած դասը: Իհարկե, աշխարհը Գերմանիային, Ամերիկային, Ճապոնիային օգնեց ազատվել այդ ատելությունից, թունավորված չարությունից: Ամենադժվար վիճակում, կարծում եմ, ճապոնացիներն էին: Այնտեղ ամեն ինչ կախված էր նաև կայսեր հանդեպ խոնարհումից, հին ավանդույթներից: Ատումային ռումբից հետո ազգը կրկնակի ցնցում ապրեց: Բայց հայտնվեցին նույն այդ ինտելեկտուալները, գտան ելք, օգնեցին, որ Ճապոնիան ուշքի գա: Իսկ ինչ կլիներ, եթե ամերիկացիները ռումբը նետելով` պարզապես հեռանային, չգրելով Սահմանադրությունը: Արդեն անհնար է դա պատկերացնել:

– Ես գաղտնիք չեմ բացի, եթե ասեմ, որ Ռուաստանում` հակառակը, որոշումներն ընդունվում են` նայելով մեծամասնությանը: Փոքրամասնությանը լսելը կամ ուշադրություն դարձնելը համարվում է նույնիսկ անվայել:

– Ռուսաստանից տպավորությունները ծայրահեղ ծանր են: Նաև այն պատճառով, որ, օրինակ, դժվար է հասկանալ, թե ինչ փոքրամասնության մասին եք Դուք խոսում: Ես չունեմ տպավորություն, որ գլխավոր հարցերի շուրջ ինտելեկտուալներն ու մտավորականներն ունեն մեկ ընդհանուր կարծիք: Ոչ մի ինտելեկտուալ էլ չկա: Բոլորն առանձնացված ու պառակտված են:

– Սվետլանա Ալեկսիևիչ, Դուք ո՞ր ինտելեկտուալների հետ լեզու չեք գտնում:

– Ինչպե՞ս: Օրինակ, կամ ես, կա նաև Զախար Պրիլեպինը: Նա հավակնում է լինել էլիտայի մաս, նա գրող է: Ֆեյսբուքում մեծ քանակի երկրպագուներ ունի, որոնք հետևում են նրա ամեն մի շարժմանը, ամեն մտքին: Ուրեմն, ազդեցություն ունի:

– Ֆեյսբուքում շատ հետևորդները կարո՞ղ են մարդուն ինտելեկտուալ դարձնել:

– Բերեմ ուրիշ օրինակ: Կամ ես, և կա Ալեքսանդր Դրուգինը: Նրա հետ մենք նույնպես պառակտված ենք: Իմ շատ ազատամիտ ընկերները… գիտե՞ք, ինչ եղավ նրանց հետ: Նրանք, ինչպես մի մարդ, դարձան պետության ջատագովներ:

– Ինչո՞ւ:

– Դա, իհարկե, Վեյմարյան բարդույթ է: Այն գոյություն ունի: Ռուաստանին չի կարելի նվաստացնել: Դա շատ վտանգավոր է: Տարիների նվաստացումը, որը ապրել է Ռուաստանը, անհետք չէր կարող անցնել: Զսպանակը պետք է պրկվեր ու բացվեր: Եվ բացվեց այդպես: Այս ամենում ռուսական անհասկանալի բնավորությունն է: «Սեքնդ հենդ» ժամանակաշրջանում սիրո մի պատմություն ունեմ: Կինը լքում է երեխաներին, այն ամենն, ինչ ունի, ու գնում է ինչ-որ բանտարկյալի հետևից` չիմանալով նրան, բայց հանուն նրա` ամեն ինչ զոհաբերելով: Դա ինձ շատ զարմացրեց: Մենք երբևէ կպատկերացնեի՞նք երկրի նման բաժանում. Կոմունիստ, կապիտալիստ, սոցիալիստ: Իսկ ազգային էության խորքերում ամեն ինչ այլ է: Ինչպես նամակներ էին գրում բանտարկյալներին, այդպես էլ շարունակում են գրել: Նրանք գալիս են, Աստված գիտի, թե ինչ են անում այդ կանանց հետ: Իսկ կանայք ինչ-որ բանի են սպասում, սպասում, սպասում: Եվ դա կյանքի մասին է: Դա ազատության ու դեմոկրատիայի մասին չէ: Գյուղով անցնում ես` երկու հոգի են նստած, մեկը խմում է, այստեղ մահացել են, այնտեղ սպանել են ինչ-որ մեկին: Գյուղերում մեծ փոփոխությունների արձագանքն էլ չի հասել: Ամեն ինչ նույնն է, և երկար ժամանակ չի փոխվի: Որովհետև այն մշակութային շերտը, որը կարող էր լրջորեն ու սիրով զբաղվել մարդկանց լուսավորելով, վերացվել էր 1917-ին: Հետո ռեպրեսիան էր: Հետո` պատերազմը: Եվ վերջ: Ոչ ոք չմնաց: Ընդհանրապես: Հավատ էլ չմնաց, թե ամեն ինչ նորից նույնը կլինի:

– Դուք դա վաղուց ե՞ք հասկացել:

– Ես առաջին անգամ այս ամենի մասին մտածեցի, երբ գրում էի «Պատերազմը կնոջ դեմքով չէ» գիրքը: Ես նայում էի կանանց, որոնց հետո խոսում էի ու հասկանում էի` այդպիսիք էլ չեն լինի. հատկապես իրենց երկրի ու նրա ապագայի հանդեպ հավատով: Այդ պատճառով «մենք հաղթեցինք»:

– Ինձ թվում էր այս գիրքն այն մասին է, թե ինչքան փոքր է մարդը, այնքան նրա մահն ու կյանքը ավելի կարևոր են «մենք հաղթեցինք»-ից:

– Իհարկե ոչ: Այս գիրքը ստեղծվել է, քանի որ ինձ ասում էին. «Սվետա, դա պետք չէ տպագրել»: Երբ իմ գրածները տալիս էի հերոսներիս` կարդալու, կոնֆլիկտներ էի ունենում: Հետո դադարեցի տալ` պատկերացրի, թե ինչ կլիներ «Գուլագ արշիպելագ»-ի դեպքում, եթե այն նախապես կարդային հերոսները: Իմ շատ հերոսներ կարդալով շոկ էին ապրում, հրաժարվում էին իրենց բառերից: Որովհետև բոլոր այդ պատմությունների հետևում «մենք հաղթեցինք»-ն էր, բայց ի՞նչ գնով մենք հաղթեցինք` կարևոր չէ: Եվ այն, որ այդ ամենից ոչինչ, ոչ մի տառապանք ազատության չէր փոխակերպվում: Հասկանո՞ւմ եք: Կյանքը գին չուներ: Ամբողջ 20-րդ դարը մեր երկրում մարդկային կյանքի գնի զրոյացում էր:

– Բայց փոփոխության պահանջ եղել է: Ո՞ւր կորավ այդ ամենը: Եթե 1984-ը սոսնձենք 2014-ին, կթվա, թե ոչ մի դրամատիկ փոփոխություն չի եղել: Ինչո՞ւ: Նույնքան հարմար է քայլել շարքով, քվեարկել տալ միաձայն, կոլեկտիվ ատել, պարտվել կամ վտարել:

– Ես էլ եմ այդ մասին մտածել: Ոչ մի դաս, մարդկանց ուսերին 90-ականներին ընկած ծանր ապրումների համար ոչ մի պարգև: Ոչ մի բան: Դա շատ բարդ հարց է: Մի կողմից, հասկանալի է, որ այդ ամենի պատճառը պատմական ստրկական հոգեբանությունն է: Մյուս կողմից էլ` կյանքի իներցիան: Հարմար կյանքի իներցիան, որի մեջ գլխովին մտնելուց հետո չես ուզում ոչ մի անհանգստություն, չես ուզում ոչինչ նկատել ու ոչ մի բանի խառնվել: Օրինակ, մենք ապրում ենք լիարժեք անարդարության, մարտնչող անշնորհքության մեջ: Մանեժնայա հրապարակում տեղի ունեցածի համար, այն ամենի համար, ինչ ամեն օր կատարվում է մեր փողոցներում ու բանտերում, սիրտս կտոր-կտոր է լինում, և այդ ամենի մասին պետք է բղավել: Բայց մենք ունենք աշխատանք, հարազատներ, մենք ունենք սիրելի իրեր: Եվ ահա, մարդը տարածությունը լցնում է այդ ամենով: Ու լռում է:

Առաջ ես հորս ասում էի. «Ինչպե՞ս կարողացար: Ինչպե՞ս կարողացար լռել»: Նա սովորել է Մինսկի ժուռֆակում: Ժամանակն այնպիսին էր, որ արձակուրդից վերադառնալուց հետո նախկին դասախոսներից մնացած էին լինում մի քանիսը, մյուսներն անհետանում էին ճամբարներում, լավագույն ուսանողներին նույնպես տանում էին: Ես հորս ասում էի « Ինչպե՞ս էիք լռում»: Մի օր հորս աչքերում արցունքներ տեսա: Հիմա, հաստատ, այդ հիմար հարցը չէի տա:

Որովհետև, մենք էլ ենք լռում: Իսկ ինչպե՞ս ենք մենք լռում. հենց այդպես: Ամեն ինչ նույնն է. Ինչ-որ ներքին հաշտեցում կա, շղթայում տեղավորվելու պատրաստակամություն կա: Ամեն մի լռող ունի իր պատճառը, որի հետևում թաքնվում է: Իսկ այդ ընթացքում Բոլոտնայայի տղաներին իրական ժամկետներով նստեցնում են: Նեմցովին սպանեցին նույնպես շատ իրական: Քանի՞ հոգի եղան:

– Տասնյակ հազարաներ:

– Դա շատ քիչ է: Այդքանը ոչինչ է` համեմատած այն ամենի հետ, ինչ կատարվում է: Բայց ինչ-որ մեկը դուրս եկավ, ինչ-որ մեկը այդ դուրս եկողի նկարի տակ լայք արեց Ֆեյսբուքում: Եվ բոլորը բավականաչափ իրենց հարգում են, որ լինեն հանգիստ: «Սեքնդ հենդ ժամանակ»-ում կա պատմություն. Մի երիտասարդ պատմում է, թե ինչպես է սիրահարվել իր մորաքույր Օլյային: Հետո իմացել է, որ նա հարազատ եղբորը մատնել է: Եղբայրը մահացել է ստալինյան ճամբարում: Տղային դա տանջում է: Եվ երբ իմանում է, որ Օլյան մահանում է, գալիս է ու ասում. «Մորաքույր Օլյա, 37 թիվը հիշո՞ւմ ես»: Մորաքույրն ասում է. «Դե, 37 թվին ես երջանիկ էի, ինձ սիրում էին, ես էի սիրում»: Տղան որոշում է հարցնել` իսկ հորեղբայր Սաշա՞ն: Մորաքույրը պատասխանում է. «Գնա ու 37 թվին արդար մարդ գտիր»: Մարդկային չարութունը, մարդկային նենգությունը Բերիան ու Ստալինը չէին, գեղեցկուհի մորաքույր Օլյան էր:

– Ամենօրյա, կենցաղային չարություն:

– Իհարկե: Ինչքան ենք մեր շրջապատում այսօր տեսնում փոքրիկ անարդարություններ ու համաձայնում դրանց հետ, լռում այդ մասին: Նորմալ մարդիկ փրկում են իրենց երեխաներին ու փախչում` մտածելով, որ ինչ-որ ուրիշ երկրում հայտնվելով, կկարողանան պաշտպանել նրանց: Չարի հանդեպ անհանդուրժողականություն ունեցողները քիչ են: Իսկ ազգը, նույն այդ ազգը, որին սիրում ենք գլխով անել, որին կոչ ենք անում, լռում է: Երևի այդպես հարմար է: Եվ մենք ոչինչ չենք հասկանում: Ես պատկանում են Վերակառուցումն իր անձնական պատմությունը համարող սերնդին, ես նրանցից մեկն եմ, ովքեր այդ ամենը տաք-տաք պաշտպանում էին, հավատում: Եվ հենց մենք ենք տալիս ամենացավոտ հարցը` ինչո՞ւ ամեն ինչ դարձավ ապարդյուն, ինչո՞ւ է ազգը լռում: Ահա, նա դուրս եկավ, տապալեց այդ Դերժինսկուն ու գնաց: Եվ վերջ:

– Եվ ազգը հենց դրա՞ համար է մեղավոր:

– Ոչ, իհարկե, ոչ: 90-ականների տապալման համար ես հիմա ավելի շատ պատրաստ եմ խոսել մեր մեղավորության` մտավորականության մեղավորության մասին: Բայց դա շատ ու շատ ցավոտ զրույց կլինի: Ու երկար: Ու անկանխատեսելի հետևանքներով:

Գիտե՞ք, մի ժամանակ հայտնի հայ պոետ կար` Սիլվա Կապուտիկյանը: Նա Լեռնային Ղարաբաղում իսկական աստվածուհի էր: Նա բարձրացավ ամբիոն ու ասեց. «Մենք` մտավորականներս ենք մեղավոր այս քաոսի, այս ողբերգության համար, որը տեղի է ունենում»: Վերջ:

Երբ նա վերադառնում էր իր աթոռին, նրա վրա թքեցին: Թքեցին կնոջ վրա, պոետի վրա: Ահա, այդպես: Մի խոսքով, մենք անհավանական դժվար աշխատանք պետք է կատարենք 90-ականներն ընկալելու, անցյալի բեռի մեղքն ընդունելու համար: Դա միայն այդ դարաշրջանի հետ չի կապված: Վերջին հարյուր տարվա պատմությունը դեռ մշակված չէ, անհասկանալի է: Ուղղակի 90-ականները պատմականորեն մոտ են: Եվ նրանց մասին խոսելու շատ բան կա, վկաներ կան:

– Վկաներն այն ճշմարտության, որ ջինսն ու երշիկը ամենևին էլ ազատությունը չեն:

– «Սեքնդ հենդ»-ում ես ինքս էլ ապշած էի, թե ինչքան շատ էին Ստալինն ու երշիկը ջինսերի հետ: Ես շոկ ապրեցի, որ իրականում ամեն ինչ տեղի էր ունենում այս իրերի շուրջ: Ես վստահ եմ, որ 80-ականների կեսին հասարակությունում շատ ուժեղ էին հակակոմունիզմն ու հակասովետականությունը: Բայց ի՞նչ եղավ հետո, երբ խանութներում հայտնվեց երշիկը, ու երբ գործարանները կանգնեցին: Արդեն փող չկար երշիկ գնելու համար, դեմոկրատները դարձան փոքրաթիվ ու լույս աշխարհ չբերեցին ոչ մի պրոդուկտիվ ու կենսունակ գաղափար: Իրենք էլ դարձան նվիրյալներ…

– Երշիկի՞…

– Պարզվեց, նրանք էլ կիսելու բան ունեն: Ժողովուրդը դա տեսնում էր: 90-ականները բոլորի համար դարձան ցավոտ: Ու ոչ ոք ոչինչ չի անում: Արտաքին պատկերը փոխվել է, բայց ենթագիտակցական մակարդակում հասարակության հիերարխիայի, հասարակության մեջ մարդու տեղի մասին պատկերացումները դեռ նույնն են: Ես, օրինակ, նոր եմ եկել Վոլոգդայից: Ես այնտեղ էի Շվեդիայից եկած նկարահանող խմբի հետ: Իմ մասին ֆիլմ էին նկարում: Մենք հրաշալի վայրերով էինք շրջում, հանդիպում էինք հրաշալի մարդկանց` պարկեշտ, ինտելիգենտ, շփվող: Ամեն մեկի հետ, երբ առանձին ես խոսում, ստացվում է հետաքրքիր զրույց: Բայց, երբ հանկարծ խոսում ես քաղաքականության մասին, ուղեղում ինչ-որ բան է տեղի ունենում: Խոսակցությունը միանգամից դառնում է կոլեկտիվ, «իմ» բառի փոխարեն ասում են «մեր»: Եվ նրանք ոչ մի բանի մասին չեն ուզում մտածել: Մի քիչ վախ կա, բայց նրանք չեն ուզում մտածել: 90-ականներին նրանք պարզապես լռում էին: Պուտինը սեղմեց ինչ-որ կոճակներ, նրանց ենթագիտակցության խորքերից հանեց, և դա աշխատեց: Մանրամասների հետևից չընկնելով` մարդիկ սկսեցին նոր նյութական տարածքում տեղավորվել: Եվ կյանքի այդ վուլգար ժամանակահատվածը խրախուսվում էր պետական մակարդակով: Գուցե պետք է դա էլ վերապրել: Չգիտեմ:

Վոլոգդայում մի ապշեցուցիչ պատմություն էլ եղավ: Իմ ելույթի սկզբում դահլիճը ըմբոստացավ շվեդական նկարահանող խմբի դեմ: Նրանց չթողեցին նկարահանել: Իսկ հետո մեկ այլ տեսախցիկ հայտնվեց: Պարզվեց` ԿԳԲ-ն է նկարահանում:

Հասարկությունը նրանց էլ պատասխան տվեց: Ինձ թվաց, ես հասարակության ազնիվ պատկերն եմ տեսնում. սկզբում դուրս արեցին արտասահմանցիներին, հետո լռեցին, իսկ հետո դահլիճից վտարեցին ԿԳԲ-ականներին: Իհարկե, դա քաղաքացիական պատերազմի տարբերակ է: Բայց ոչ այն, որոնց մասին գրում են տարբեր կայքերում. ահա, վաղը կվերցնեն հրացաններն ու կգնան: Այդպիսի ագրեսիա միայն մայրաքաղաքում կա: Պրովինցիայում այլ է:

– Փողոցում մարդկանց հարցրեք` ո՞վ է Ալեկսիևիչը: Միայն ուսերը կթոթվեն: Մինչդեռ Եվրոպան, որը 19-րդ դարի Ռուսաստանը ճանաչում էր Դոստոևսկու ու Տոլստոյի միջոցով, 20-21-րդ դարերում մեր մասին իմանում է գրող Սվետլանա Ալեկսիևիչից: Ցավալի ու տարօրինակ է:

– Ես կարծում եմ, Ռուսաստանում իմ անհայտ լինելը նաև իմ ժանրի պատճառով է: Ռուսական գրականությունը շատ ավանդական է: Թատրոնը շատ է հակված մոդեռնին, կինոն` քիչ, իսկ գրականությունը ընդհանրապես ինչ-որ անշարժ է: Իսկ Եվրոպայի համար ժանրը, որում աշխատում եմ, շատ ընդունելի է:

Ձայների վեպից, երբ դիմանկարն ու ենթադրությունները ու շատ մարդկանց պատմություններ մեկ կտավի վրա են միավորվում, ամեն մեկը վերցնում է ինչ-որ աչքի ընկնող իր, որն իր հետ է մնում: Այս ամենը շատ լավ է մնում ժամանակակից արևմտյան մարդու կլիպային ենթագիտակցության մեջ, երբ սյուժետային գիծը հեղինակի հորինած պատմությունը չէ:

Իմ ժանրում հեղինակը վկա է ու գլխավոր դեմքը: Շատ գրավիչ ու վտանգավոր դեր է: Օրինակ, հիշո՞ւմ եք «Բլոկադային գիրքը»: Գրքում ձայների ու վկաների առատություն է, շատ մեկնաբանություններ կան, որ սովետական են, խրատական: Դա հատկապես երևում է Յուրա Ռյաբինկինի օրագրի էպիզոդներում, երբ նա տանջվում է` վերցնե՞լ կոտլետը, թե՞ ոչ: Եվ դա չճացող, սարսափելի պատմություն է: Բայց` ոչ: Այնտեղ հեղինակները սկզբում գրել են երեք էջ մեկնաբանություն ռուս մտավորականության մասին: Ի՞նչ ես անում, հեղինա´կ: Դու քո նշանակությամբ կոտլետ եղել ես, կոտլետ էլ կմնաս: Իսկ դու գրում ես, գրում: Ես միշտ դրանից եմ շատ վախեցել: Ամեն անգամ փնտրում եմ ձև, որտեղ հեղինակը գոյատևում է թափանցիկ ու ոչ խրատական, բայց կարդարացնի հեղինակի ընտրություն ասվածը, երբ հարցազրույցի հարյուր էջից ընտրում եմ ընդամենը կես էջը:

[1] Եվրոպայում վաճառվել է ավելի քան 4 միլիոն օրինակով

[2] Գիրքը պատմում է 1990-ականների մասին

[3] Ռուհոլլա Խոմեինի – 1979 թվականին իսլամական հեղափոխության առաջնորդ

Գրել կարծիք