[ Բացառիկ արխիվ] Սերգեյ Դովլաթով. Զրույցներ վտարանդության մեջ

[ Բացառիկ արխիվ] Սերգեյ Դովլաթով. Զրույցներ վտարանդության մեջ

Հարցազրույցը տպագրվել է «Զրույցներ վտարանդության մեջ» գրքում` Վաշինգթոն, 5-ը հունվարի, 1988 թվական:

Ջոն ԳԼԷԴ – Եկեք սկսենք ձեր մեկնումից: Ինչպե՞ս ստացվեց, որ մեկնեցիք:

Սերգեյ ԴՈՎԼԱԹՈՎ -Քսան տարեկանից քիչ թե շատ կանոնավոր գրում էի ու փորձում տպագրվել: Որոշ ժամանակ անց հասկացա, որ պատմվածքներս Սովետական Միությունում չեն հրապարակվի: Հետո դրանք, տրամաբանորեն և ոչ առանց իմ մասնակցության, հայտնվեցին Արևմուտքում ու 1975 թվականից այստեղ հրապարակվում էին ռուսալեզու հրատարակություններում: Պատմվածքներս տպվում էին, ու հենց դա էլ բերեց որոշակի տհաճությունների: Ինչ-որ փուլում Նյու Յորքի և բանտի միջև ընտրություն կատարելու անհրաժեշտություն ծագեց: Ու ես որոշեցի, որ այդ իրավիճակում երկար տատանվել չի կարելի: Շատ հստակ հասկանալ տվին, թե ինձ ինչ է սպասում, եթե խելամիտ չվարվեմ: Բավական լիբերալ ժամանակներ էին, 1978 թվականն էր, ու հավանաբար ինչ-որ առեղծվածային ատյաններ այնտեղ վճռեցին, որ նստեցնելու և ինձնից այլախոհ սարքելու փոխարեն,- քանի որ արդեն շատ բարեկամներ ունեի արտասահմանում, և՛ նրանց թվում, որ մեկնել էին ՍՍՀՄ-ից, և՛ մեր արևմտյան ծանոթների մեջ,- նրանք որոշեցին` խելամիտ կլինի, որ ինձ հիմնավոր առաջարկեն մեկնել: Ու ես որոշեցի, որ տատանվելն անհեթեթություն է, և որոշ ժամանակ անց հայտնվեցի Նյու Յորքում: Այդպիսի վիճակը երկար շարունակվել չէր կարող. ապրել Լենինգրադում, տպվել Արևմուտքում ու դրա հետ միասին ազատության մեջ մնալ, ավելին` որոշակի բարեկեցիկ վիճակում, քանի որ շարունակում էի աշխատել, և իմ կյանքում այդ ժամանակ առանձնակի դրամատիկ իրադարձություններ չէին կատարվում: Ու ես մեկնեցի:

ՋԳ – Այնպես որ, դրդապատճառը հիմնականում բացասական էր…

ՍԴ -Դրդապատճառը բացասական էր…

ՋԳ– Ամերիկան ձեզ ձգո՞ւմ էր…

ՍԴ–Ամերիկան ինձ ձգում էր, քանի դեռ այնտեղ հայտնվելու որևէ հնարավորություն չկար: Երիտասարդ ժամանակ այնպիսի՜ գաղափարական ամերիկացի էի: Շատ էի սիրում ջազ, սիրում էի ամերիկյան կինոն, սիրում էի ամերիկյան հագուստը: Ինձ դուր էր գալիս ամերիկյան վարվելակերպը, ինչպիսին, ոչ այնքան հստակ, պատկերացնում էի: Բայց երբ ավելի ուշ սկսեցին մեկնել ընկերներս, թվաց, որ ավելի հարմարեցված եմ հայրենիքում ապրելու: Ես ինձ առավելապես ռուս մարդ էի զգում: Իսկ հետո պարզվեց, որ այդպես չէ: Գրական աշխատանքով զբաղվելու և Լենինգրադում ապրելու հնարավորություն այլևս չունեի: Դա արդեն դժվար ու վտանգավոր էր:

ՋԳ – Ձեր մասին, կարծես թե, ասում են, որ ամերիկացի գրողի պես եք գրում…

ՍԴ–Մի անգամ չէ, որ լսել եմ, մանավանդ երբ ավելի ջահել էի: Թվում էր` այդ հատկությունը քիչ-քիչ անհետանում է: Բայց ես ընդհանրապես այնքան էի սիրում ամերիկյան արձակը, այնպես էի հրապուրվել նրանով, որ, ճիշտ է, մի քիչ անհարամար է, պիտի ասեմ`ամերիկյան արձակն ինձ միշտ շատ ավելի է դուր եկել, քան ռուսականը: Ծանոթներիցս շատերին դա ջղայնացնում էր: Եթե մեր զրույցը խիստ մանրամասն և անսահման երկար լիներ, երևի կարողանայի բացատրել, թե ինչու այդպես պատահեց:

ՋԳ – Բացատրեք… Չնայած և` ոչ անսահման երկար:

ՍԴ–Բանն այն է, որ ռուսական և ամերիկյան գրականության միջև, ըստ էության, չափազանց լուրջ տարբերություններ կան: Ամերիկյան ընկալումով` ռուս գրականությունը գրականություն չէ, իսկ ռուսական ընկալմամբ` ամերիկյան գրականությունն ընդհանրապես գրականության հետ կապ չունի:

Փիլիսոփայության նման` ռուսական գրականությունն իր մեջ է առել շրջակա աշխարհի ինտելեկտուալ մեկնաբանությունը. այդ խնդիրը Ռուսաստանում միշտ դրված է եղել ոչ թե փիլիսոփայության, որն ավելի ուշ սկսեց զարգանալ, այլ հենց գրականության վրա: Ինչպես կրոնը` այն ստանձնել է ժողովրդի հոգևոր, բարոյական դաստիարակության գործը: Եվ այդ գործառույթներից ինչ-որ կերպ խույս տվող գրողը բավական երկար ժամանակ հայրենիքում ճանաչում չէր ունենում ու ընդհանրապես թվում էր` գրող չէ: Եթե հետաքրքրաշարժ, գրավիչ, ուրախ, հուզիչ պատմություններ է գրում, գրող չէ, այլ` վիպասան, պատմող: Այս երկու եզրույթները մի տեսակ իջեցնում են այդ գործունեության որակը:

Իսկ ինձ գրականության մեջ միշտ դուր է եկել այն, ինչը անմիջաբար գրականություն է, այսինքն` տեքստի որոշ քանակ, որը տխրեցնում է մեզ, կամ ուրախության զգացում առաջացնում, որը մեզ ստիպում է հափշտակությամբ կարդալ իրեն: Ինձ գրավում էր ամերիկյան գրականության լակոնիզմը, սկզբունքային հակիրճությունը, որն այնպե՜ս հատուկ չէ իմ հայրենի գրականությանը: Ամերիկյան գրականությունն այն ժամանակվա սովետական գրականության ֆոնին անսովոր անկաշկանդ էր թվում, ազատ խոսում էր ռուսական գրականության մեջ արգելված բաների մասին, օրինակ` մարդկային հարաբերությունների: Ամերիկյան գրականությունը, ինչպես, համենայնդեպս, մեզ թվում էր, միշտ ի սկզբանե ճշմարտախոս էր: Որովհետև ամերիկյան գրողները գործնականում անճշմարիտ գործեր ստեղծելու պատճառ չունեին:
Եվ այսպես ծագեց պարադոքսը. Ֆոլքների խորհրդավոր վեպերի ինչ-որ հարավցու ձախորդություններն ինձ ավելի հետաքրքիր ու հարազատ էին, քան այն, ինչ կատարվում էր սոցռեալիստական սովետական վեպերի հերոսների հետ: Ես շատ տարված էի այդ ամենով և կամա թե ակամա, գիտակցաբար թե անգիտակցորեն, նմանակում էի որոշ ամերիկյան գրողների, առաջին հերթին` Հեմինգուեյին, որն, ինչպես գիտեք, որոշակի փուլում ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն ռուսական գեղարվեստական գրականության, այլև իմ սերնդի երիտասարդների կենսակերպի վրա. նրանք սկսեցին համապատասխան հագնվել, խոսել համապատասխան շեշտադրումով: Դա որոշակի առնչություն էր Հեմինգուեյի ստեղծագործության հետ, դա մի տեսակ Հեմինգուեյի ոճ էր, ինչպես կա Պիեռ Կարդենի կամ ինչ-ինչ նորաձև դիզայներների ոճ: Հեմինգուեյ, Ֆոլքներ, Սելինջեր, ավելի պակաս` Ապդայք, Վոննեգութ, Թոմաս Վուլֆ, Դոս Պասոս…

ՋԳ – Իսկ գերմանակա՞ն գրականությունը, ֆրանսիակա՞ն գրականությունը:

ՍԴ- Ինձ` քսանամյայիս համար անկասկած էր, որ առաջին տեղում ամերիկյան արձակն է, հետո` ռուսականը, որն ինձ համենայնդեպս դուր էր գալիս և միշտ թանկ է եղել, իսկ հիմա, երբ հայտնվել եմ Արևմուտքում, դարձել է ավելի հարազատ: Հետո արդեն կդնեի ֆրանսիացի արձակագիրներին, իսկ համարյա վերջում` գերմանացիներին… Ժամանակին ինչ-որ նախապաշարում ունեի գերմանական մշակույթի դեմ, որը հետո աստիճանաբար ցրվեց, չքացավ, որովհետև մի քանի սիրելի գերմանացի գրողներ հայտնվեցին, առաջին հերթին` Հենրիխ Բյոլը: Նաև Թոմաս Մաննի որոշ գործեր եմ սիրում:

ՋԳ – Հիմա ապրում եք Ամերիկայում: Ձեզ այստեղ զգում եք ինչպես տա՞նը:

ՍԴ–Մի տեսակ անսպասելի ու լուրջ հարց է: Տանը լինելու զգացում նույնիսկ Լենինգրադում չեմ ունեցել, որտեղ մեծացել ու ապրել եմ երեսուն տարուց ավելի: Ես արտաքինով ռուս մարդ չեմ: Կյանքն այնպես է դասավորվել, որ ինձ միշտ թվացել է` ինչ-որ բանով տարբերվում եմ միջին նորմալ մարդուց: Բավական աչքի էի զարնում լենինգրադյան փողոցներում: Մորուք էի պահում, ինչը հանդգնություն էր, հեմինգուեյական կարգի մորուք, ոչ թե տոլստոյական: Ծանր բնավորություն ունեի, ինձ բավական հանդուգն ու լկտի էի պահում: Իմ մեջ զգացողությունը, զուտ ֆիզիկական զգացողություն, որ տանն եմ, ծնվեց հենց Նյու Յորքում: Ես շատ եմ սիրում Լենինգրադը, երազում եմ լինել այնտեղ, շատ թանկ բաներ ունեմ Լենինգրադում: Բայցևայնպե՜ս… Իջնում ես Քենեդու օդանավակայանում, նստում ես պոկված կողաթևով տաքսին, տեսնում ես սև վարորդի բավական ավազակաբարո կերպարանքը ու հասկանում ես, որ տանն ես: Վարորդը դժգոհ է, որ ինձ համեմատաբար մոտ տեղ է տանելու ու քիչ կվաստակի. ես ասում եմ, թե մեղավոր չեմ, որ ապրում եմ Ֆորեսթ Հիլզում, նա ասում է, որ ինքն էլ մեղավոր չի: Փոքրիկ կոնֆլիկտ է սկսվում իմ համեստ անգլերենով: Հասկանում ես, որ տանն ես. Նյու Յորքի կեսը ինձնից վատ է խոսում անգլերեն, ոչ ոք չի կարող ինձ օտարերկրացու տեղ դնել, քանի որ Նյու Յորքն ամբողջովին բաղկացած է օտարերկրացիներից, այնտեղ գործնականում բնիկ բնակչություն չկա: Այնպես որ, տանը լինելու զգացողություն Նյու Յորքում եմ ունենում:

Գրել կարծիք