Լևոն Ջավախյան. «Քիրվա»

Լևոն Ջավախյան. «Քիրվա»

newmag_ն առաջարկում է ընթերցել արձակագիր Լևոն Ջավախյանի «Վերնիսաժ» պատմվածքների և էսսեների ժողովածուից «Քիրվա» պատմվածքը:

Մենք պատերազմ չգնացինք` պատերազﬓ եկավ ﬔզ մոտ: Մինչ այդ խաղաղություն էր և երջանկություն: Ժամը 17-ին երջանկությունը կատարյալ էր: «Դանշըր Բաքը»,- ասում էր ռադիոն: Ձայնը բարձրացնում էինք ﬕնչև վերջ: Մուրազ ալիք էր: Մեկ էլ ﬕ կլկլոց էր գալիս, ﬕ կլկլոց` սրտակեղեք, թախծալուր ու ﬔլամաղձոտ…

-Ըս ո՞ւմ հըրսանիքն ա…,- հետաքրքրվում էր Աշխեն տատս:

Նա ﬔղք չուներ: Մեր գյուղում ﬕայն հարսանիքներին էին երգում:
Մինչդեռ, ﬔղեդին կոհակվելով դուրս էր հորդում ձայնասփյուռից, մտնում տուն, ելնում դուրս, հոսում քուչեքով, ապա ﬔյդանով… Լայնորեն քայլում էր Ադրբեջանը:

Աշխարհը մի մեծ պետություն էր` ՍՍՀՄ:Երջանկությունը` մի տխուր մուղամ` կոմունիստական:

Ամառվա տապը հանդարտ մարմրում էր կղﬕնդրե կտուրներին, տապակած փոշին ծույլ ձանձրույթով բարձրացնում հոգնած ոտնահետքերից, և քաղցր թախիծը դարդոտ կլկլոցով, որպես եդեմական հաշիշ, ﬔղրի պես թանձր դարսերով ծորում էր դեպի ﬔր թմրած ուղեղները: Կոմունիզﬕ ճամփեքում էինք…

Մեր կյանքը ﬕ մոլոր նվագ էր, որ երբեﬓ իր թավշյա բարիտոնով արտաբերում էր Աշոտ պապս: Մեր գյուղում էդ երգի ﬔջ թերևս նա էր վարպետ: Ձեռը դնում էր քներակին ու աշխարհի ականջին զլում իր բայաթին: Եվ Շնողնա ջրի պես կարկաչում էր նրա ձայնը: Նա Թուրքի Այրուﬕց ﬕ քիրվա ուներ` Հասան անունով: Նրա երգը էնտեղից էր բխում: Նրանց ընկերությունը բարեկամություն էր: Որ պապս Հասանին ասեր` սարից քեզ գցի, կգցեր: Բայց նա նրան չէր ասում` սարից ընկի: Նա նրան սար էր բարձրացնում:

1988 թվականի փետրվարն էր: Եկել էր սարերից գլորվելու ժամանակը:

Որ պատերազմը եկավ, ﬔնք պարապ չէինք` ﬕտինգներ էինք անում: Պատերազﬕց առաջ պատերազմական լուրերն եկան: Սումգայիթում հայերի ջարդեր եղան: Մենք, 32 զոհերի պատկերներ առած, բարձրացանք Ծիծեռնակաբերդ: Պատմությունը կրկնվում էր: Հետո եղավ Բաքուն: Մինչև ե՞րբ կոտորվեինք…

Այն ժամանակ ես աշխատում էի Լուսավորության նախարարությունում: Մեր շենքին կից ադրբեջանական թատրոն կար, որ տարիներ ի վեր չէր գործում: Կացինը առա ու գնացի ազգիս վրեժը լուծելու: Ղեկավարությունը դեմ էր. ես կացինը վեր էի բարձրացնում, նրանք տակից ցած էին քաշում… Ասում էին` չի կարելի… Մոսկվան էդպես էր սովորեցրել:

Սկզբում ջարդեցի անկարելին: Ապա անցա դռանը: Կացինը վրա բերի ու տուր հա կտաս ճակատաﬕջումը… Դուռը աղիողորմ ճռնչաց, ետ-ետ գնաց: Շեմքից այն կողմ նամշահոտ էր, դատարկ դահլիճն էր ու դատարկ աթոռները… Ես փոքր-ինչ հիասթափված էի, չբավարարված… Միգուցե և այնպես, ինչպես Ալեքսանդր Մակեդոնացին` հնդկական ջունգլիներին դեմ առնելիս: Նա հասել էր աշխարհի ծայրին, իսկ ես` էս ա, հա, դահլիճի կուլիսներին: Մեր հերոսական նկրտուﬓերի հաﬔմատ, տեղանքն ավելի քան փոքր էր: Միայն հետո` տարիներ անց, հասկացա, որ իմ կռիﬖ ընդաﬔնը փակ դռան հետ էր, որի համար հիմա ամաչում եմ: Իսկ այն ժամանակ ես չէի ամաչում: Այն ժամանակ ես հերոս էի: Մինչև որ վերադարձա մարդկային բնույթիս: Իսկ հերոսական ժամանակները ﬓացին անվերադարձ: Ընդհանրապես, մարդը չարիքի դեմ պայքարում է հերոս: Բայց ո՞ր բանակում է չարը… Դե, արի ու որոշի…

Երանի նրան, ով ընդամենը մարդ է:

Ես հերոսներին երանի չեմ տալիս: Թող հայրենիքը նրանց ﬔծարի… Իմ հերոսները սովորական մարդիկ են:Իսկական մարդը թշնամական սահմաններ չունի: Նրա հայրենիքի սահմաններն իր սրտի և խղճի կողﬔրում են: Եվ վայ նրան, ով անցնում է այդ սահմանը: Մեր քիրվան գնաց, բայց ոչ այդ սահմանով: Պատմությունս այդ մասին է:

Իմ պապ Աշոտի Ջեյրանը ﬔր գյուղում ﬕակն էր: Նրա նման կաթ տվող չկար, բայց և նրա նման հարու տվող չկար: Ջեյրանի երկու լիճ աչքերի ﬔջ ծով տխրություն կար: Նա, թախծալուր աչքերը հառած աշխարհին, խաղաղ որոճում էր իր բաժին խոտը և ոչ ոքի մտքով անգամ չէր անցնի, որ այդ տրտմության ﬔջ այդքան ըմբոստություն կար: Իրիկնամուտին արոտատեղից տռուզ մարﬕնը ծանր-ծանր օրորելով` լիքն ու կուշտ մզզոցով գալիս էր: Մարդիկ անխռով անցնում էին կողքով` այնպես, ինչպես կովի մոտով կանցնեին: Դժվար է ասել` այդ պահին նրա ﬔջ կոﬖ էր քնա՞ծ, թե՞ ցուլն էր արթուն: Պղտոր հայացքը ﬕ պահ հառում էր անցորդին: Սև, խոնավ ռունգերից տաք գոլորշի էր բարձրանում: Մեկ էլ գլուխը գետնահար թեքում էր կրծքին, սուր-սուր պոզերը առաջ ﬔկնում ու վրա քշում: Տղամարդիկ էլի ﬕ կերպ պաշտպանվում էին:Աստված ոչ աներ, եթե դիմացինը կին էր: Ամոթն ու ցավը վայրկյանապես կեռ պոզերի վրա ﬕախառնվում էին: Պարտադիր, շրջազգեստը գցում էր գլխին ու մարﬕնը շրջելով` ﬔրկ ոտքերը օդում տնկում: Խեղճ պապս քունը կորցրել էր: Մեռավ ջառմա քաշելով… Ճիպոտով դաղում էր նրա կարﬕր ﬔջքը… Անարդյունք: Ջեյրանը հնազանդ կանգնում էր ու սիրով և թախիծով լի աչքերը հառում տիրոջը: Աﬔն հարվածին թույլ ﬓչում էր, վիզը երկարում, որ լիզի պապի այտերը: Ճիպոտը օդում պաղում էր, ձեռքից անզոր կախվում… Դե, արի ու էդ անլիզու հայվանին բան հասկացրու… Չէ, ձեռքը դանակին չէր գնում: Ճիշտը ծախելն էր: Բայց ո՞վ կառներ էդ խելառ անասունին…
Էլի քիրվա Հասանը ձեռք ﬔկնեց:

-Մանոլում, քիրվա Աշոտ,- ասաց,- սանին Ջեյրան կոյունը գաթըր ման ալմ: (Մեռնեմ թե սուտ եմ ասում, քիրվա՛ Աշոտ, Քո Ջեյրան կովը բեր ես առնեմ):

Հայոց համազգային շարժումը նոր-նոր թափ էր առնում: Ամենուր հակաադրբեջանական կրքեր էին եռում:

Դժվար է ասել` Հասանին ﬔր կովի առատ կա՞թն էր պետք, թե՞ նրա սուր-սուր պոզերը… Աﬔն դեպքում, ﬔր քիրվան 100 ռուբլի բեհ թողեց ու, Ջեյրանին առաջն արած, քշեց դեպի Թուրքի Այրում: Նրանք գնացին նույն ճանապարհով: Մինչդեռ «աշխարհն իր շավիղից դուրս էր ելել»: Մեր առավոտները խաղաղ չէին:

Ադրբեջանական սահմաններից եկող լուրերը գնալով ահագնանում էին: Միայն մայրս էր խաղաղ: Ասում էր` ով քու վրա քար գցի, դու նրա վրա խնձոր ու նուռ վրա արա… Մայրս, որ բանաստեղծական էր ու քնարական, դեռ ավելին, մայրական… Այսպես, իմ լա՛վ ընթերցող… Պատմվածքներիս ﬔջ լոկ գիրս չէ… Ես սիրտս փաթաթում եմ թղթի ﬔջ ու տալիս Ձեզ:

Թուրքի Այրումը թուրքերինը չէր: Այն ադրբեջանաբնակ տարածք էր Լոռվա մարզում: Համազգային շարժոիմը հասել էր այնտեղ: Խառնակ ժամանակներ էին: Վաղորդյան ցողի հետ գյուղը զարթնում էր: Սակայն դրսում դատարկություն էր: Մարդիկ վախվորած հավերի պես ծվարել էին իրենց տներում: Նրանք ապավինել էին իրենց աստծուն: Մենք էլ ապավինում էինք ﬔր աստծուն: Նրանք Ղուրան էին կարդում, ﬔնք` Աստվածաշունչ: Կռիվը երկուսի ﬔջ էր:

Գրել կարծիք