Դավիթ Շահնազարյան. Մենք պատրաստ չենք սպասվող անխուսափելի փորձություններին

Դավիթ Շահնազարյան. Մենք պատրաստ չենք սպասվող անխուսափելի փորձություններին

Նա ժամանակին եղել է հատուկ ծառայությունների խիստ նրբաճաշակ ղեկավար, քաղաքական պայքարում` բարեհաճ ընդդիմախոս, բարձր կարգի խնամիական հարաբերութուններում` անշահախնդիր բարեկամ: Եվ դա անում է նրբանկատորեն։

Անկախության մասին այս տարի զրուցել ենք 10 գործչի, 10 էքստրաօրդինար անհատականության հետ, և ամեն անգամ մեր հանդիպումները եղել են «Դը քլաբի» նկուղում` նոր սերնդի այցելուների և երիտասարդ մատուցողների ներկայությամբ։ Եվ մեր ամեն զրույցից հետո կանոնավոր մոտեցել եմ սպասավորին` անկախության սերնդի տիպիկ ներկայացուցչին և մեր անկախության տարեկցին, ու տվել միևնույն անհեթեթ հարցը. ո՞վ էր մեր զրուցակիցը։ Ահա այս անգամ էլ, երբ մոտեցա մատուցողին, նա հուսահատ ընկրկեց`արդեն 10-րդ անգամ տալով միևնույն պատասխանը. «Առաջին անգամ եմ տեսնում»։ «Դավիթ Շահնազարյան… հը՞»,- ասացի։ Ուշադիր նայեց աչքերիս մեջ, ինչպես քննիչին ֆռռացնող հանցագործը։ Ու խոստովանեց. «Ես ապրում եմ իմ կյանքով։ Ձեր սովետական անցյալն ինձ չի հետաքրքրում»։

Գնել Նալբանդյան – Պարո՛ն Շահնազարյան, ԱՄՆ նախագահները, պաշտոնավարումն ավարտելուց հետո դառնում են հաջորդ նախագահի խորհրդատուն, կամ բանագնացը, դասավանդում են կարևորագույն բուհերում, կամ քաղաքագիտական հիմնադրամ են բացում. այսպես թե այնպես` մնում են քաղաքականության մեջ: Հայաստանում կամ Հայաստանի պես երկրներում այդպես չէ: Յուրաքանչյուր հաջորդ նախագահը կարծես իր պարտքն է համարում մոռացության մատնել այն ամենը, ինչ արել է իր նախորդը: Եվ նախորդը կամ «փակվում է  կղզում», կամ հայտնվում է օտար երկրի տնտեսական օղակում: Ինչո՞ւ է այդպես: Անկախության մասին պատկերացումների չգոյությո՞ւնն է պատճառը:

Դավիթ Շահնազարյան – Առաջին պատճառն այն է, որ 25 տարվա ընթացքում այդպես էլ քաղաքական համակարգ չկայացրինք: Հայաստանում քաղաքական համակարգ գոյություն չունի, պարզապես քաղաքական դաշտ է: Երկրորդ. Հայաստանը 25 տարվա ընթացքում իշխանությունը երբեք չի փոխել ընտրությունների արդյունքում: Մեր տիպի պետություններում դա շատ վատ ավանդութի է վերածվել: Նոր իշխանությունը չի՛ ձևավորվում ընտրություններում: Հիմնական պատճառներից մեկը, կարծում եմ` հենց սա է: Մեր նախորդ երկու նախագահներն էլ վերադառնալու ինչ-որ հույս ունեն: Իշխանությունը փոխվում է, բայց քաղականության ժառանգականությունը չի պահպանվում: Նոր նախագահը մեծ կամ փոքր չափով հակադրվում է նախորդ նախագահին: Բայց տեսնենք, թե ինչն է իշխանության ձևավորման նախընտրական հիմքը: 90-ականների սկզբին հիմքը հասարակությունն էր, 1995-96-ից իշխանություն դարձավ, այսպես կոչված` երկրապահը, այնուհետև այդ ինստիտուտին փոխարինեց օլիգարխիան: Իշխանության ձևավորողը, իշխանության աղբյուրը, իշխանության հիմքը դարձավ օլիգարխիան: Ես կարծում եմ, որ 90-ականներին մենք բոլոր քաղաքական ինստիտուները կայացնելու հնարավորությունն ունեինք: Բայց այսօրվա բոլոր կուսակությունները, առանց բացառության, մի հոգու որոշման կուսակցություններ են` սկսած իշխանական կուսակցությունից:

Գ.Ն. – Այդ դեպքում դա կուսակցություն չէ: Մեկ ուրիշ բան է, բայց ոչ` կուսակցություն:

Դ.Շ. – Քաղաքական պայքարը, առաջին հերթին, պետք է լինի կուսակցության ներսում: Օրինակ` ԱՄՆ-ում քաղաքական պայքարը կուսակցության ներսում է: Դաժան պայքար է գնում, թե ով պետք է լինի կուսակցության թեկնածուն: Ամեն չորս տարին մեկ այդ պայքարը տեսնում ենք: Մեզ մոտ այդպես չէ: Շատ լրատվամիջոցներ, ՀԿ-ներ, փորձագիտական կառույցներ շատ ավելի մեծ ազդեցություն ունեն հասարակական կարծիքի ձևավորման վրա, քան թե շատ ու շատ կուսակցություններ:

Արտակ Ալեքսանյան – Իմ կարծիքով կուսակցություններն իրենց մի թակարդ են գցել, որից չեն կարողանում դուս գալ: 90-ականներին և նույնիսկ 2000-ականներին ռազմաշունչ հռետորաբանությունը ընտրական էլեկտորատի վրա ազդում էր, բայց 2008թ-ից հետո` ինչպես մարտի 1-ի գագաթնակետից հետո, մարդիկ հոգնել են դրանից: Բայց մյուս կողմից, երբ կուսակցությունները փորձում են ավելի քաղաքակիրթ լինել, կա՛մ պիտակավորվում են, կամ դառնում են անհետաքրքիր: Մարդիկ ընտրությունների ժամանակ ցանկանում են տեսնել խտացված գույներ` ուժեղ իշխանություն, կամ ատելությամբ լցված ընդդիմություն: Ինչպե՞ս է պետք դուրս գալ փակուղուց:

Դ.Շ. – Ձեր գնահատականներին համաձայն եմ: Սկսած 90-ականներից գործի է դրվում հետևյալ մոդելը. ընդդիմությունը պետք է համախմբվի և կենաց-մահու պայքար մղի իշխանության դեմ: Բայց կուսակցությունները մոռանում են, որ սա չի կարող հաջողության բերել, և չի էլ բերելու: Պայքարը դառնում է ոչ թե հանուն Հայաստանի, այլ հանուն իշխանության: Այսօրվա կուսակցությունների ճնշող մեծամասնությունը` չառաջարկելով որևէ լուրջ այլընտրանք, պարզապես ասում է. ես ավելի լավը կլինեմ: Անընդհատ խոսում ենք համակարգային փոփոխությունների մասին, բայց որևէ կուսակցություն դրա մեջ որևէ բովանդակություն չի դնում: ՀՀԿ, ԲՀԿ, ՕԵԿ կամ Վերածնունդ, ՀԱԿ… Կարելի է շարունակել: Կարո՞ղ եք որևէ սկզբունքային տարբերություն դնել այս կուսակցությունների ծրագրերի միջև: Որևէ տարբերություն չկա: Բացարձակապես:

Ա.Ա. – Միայն երևի դաշնակցականներն են, որ ընդգծված սոցիալիստներ են:

Դ.Շ.- Այդ պատճառով ՀՅԴ անունը չտվեցի: Բայց հիշատակածս կուսակցությունների միջև որևէ տարբերություն չկա: Դասական առումով` պիտի լիներ մի կուսակցություն, և դրա ներսում պետք է լինեին ֆրակցիաներ, առանց որոնց կուսակցությունը չի կարող գոյություն ունենալ: Այժմ հասարակությունը խորապես հիասթափված է ընդհանրապես քաղաքական դաշտից: Հասարակությունը միամիտ չէ, հասարակությունը շատ լավ է հասկանում նրբերանգները: Ես վստահ չեմ, որ մեր հասարակությունն ուզում է, ինչպես Դուք ասացիք` ռազմատենչ ընդդիմություն: Դուք գիտեք որ չկան հավերժական թշնամիներ, չկան հավերժական բարեկամներ, կան հավերժական շահեր: Իմաստն այն է, որ քաղաքականությունը չպետք է հիմնված լինի որևէ քաղաքական կամ նույնիսկ բարոյական սկզբունքի վրա, բայց սա վերաբերում է միայն ու միայն արտաքին քաղաքականությանը: Մեզ մոտ դա կիրառվում է ներքին քաղաքականության ոլորտում: Դա անընդունելի է գործարար համակարգի համար: Եվ հակառակը` արտաքին քաղաքական հիմքում ընկած են դոգմաներ, բայց դա անընդունելի է, որովհետև արտաքին քաղաքականությունը պետք է զերծ լինի դոգմաներից: Այլասերված է քաղաքական համակարգը:

Գ.Ն. – Ինչո՞ւ է այդպես: Մարդիկ բուհերում չե՞ն սովորել այդ տարրական ճշմարտությունները, թե՞ 25 տարին քիչ է:

Ա.Ա. – Թե՞ պրովինցիալ երկիր ենք` ժառանգաբար կոմպլեքսավորված:

Դ.Շ.- Պետք է 90-ականներին ամեն ինչ արվեր: Չարվեց, և հետզհետե ավելի վատացավ վիճակը: Ընդհանրապես քաղաքական մշակույթն ավելի շատ հիմված է ավադույթների վրա, քան թե օրենքների: Բոլոր երկրներում: Կարևորագույն խնդիրները լուծվում են հենց ավանդույթներով, և դրանք շատ ավելի գործուն են: Հայաստանում քաղաքական հակամշակույթ ձևավորվեց: Իշխանությունը շահագրգռված էր ունենալ մասնատված ընդդիմություն: Իշխանությունը գծել է այդ գաղափարը` ուղղակիորեն կամ անուղղակի. թող ընդդիմությունը չմիավորվի, որ հետո էլ ասեն` տեսա՞ք, ընդդիմությունը չմիավորվեց: Սա սխալ թեզ է:

Գ.Ն. – Իշխանությունը կարող է և պետք է լինի միասնական, բայց ընդդիմությունը չի կարող. ներքին շահերն են տարբեր:

Դ.Շ.- Եթե կուսակցություն ես, գաղափարախոսություն ունես, ուրեմն նաև գաղափարական հակառակորդներ պիտի ունենաս: Լիբերալ դեմոկրատներն ու սոցիալ դեմոկրատները հավերժական  հակառակորդներ են, որոնց հետ պետք է նաև համագործակցել: Չափազանց կարևոր մի բան էլ կա: Մեր այսօրվա առօրյան, մեր 25 տարիների ճանապարհը ստիպում են դաշինքներ ստեղծել: Ես բազմիցս եմ մամուլում ասել, նույնիսկ խորհրդարանում` 90-ականներին, որ խորդարանական ընտրություններին դաշինքներ կազմելը պետք է օրենքով արգելվի:

Ա.Ա. – Ինչո՞ւ:

Դ.Շ. – Խորհրդարանի կազմում կոալիցիա` խնդրեմ: Բայց կուսակցությունը պարտավոր է ինքնուրույն մասնակցել ընտրություններին: Դասական իմաստով նայենք` ի՞նչ է նշանակում դաշինք: Ընդ որում, որպես կանոն, հիմնվելով այն սկզբունքի վրա, որ հավերժական թշնամիներ չկան, կան հավերժական շահեր: Օրինակ` Վրաստանում, վերջին ընտրություններին դաշինքներ չկազմեցին:


[ Անկախություն – 25 ]


Ա.Ա. – Բայց այնտեղ խոշորացան:

Դ.Շ. – Կարծես թե քաղաքական համակարգը կայանում է: Իսկ այստեղ կուսակցություններ են ստեղծում, որ դաշինքով մասնակցեն: Աշխարհում այսօր ահռեի ցնցումներ են. ոչ միայն տնտեսական, այլև անվտանգության առումով: Արևմտյան Եվրոպայում և Միացյալ Նահանգներում արդեն ազգայնական պոպուլիզմն է տիրում: Հայաստանին ակնհայտորեն սպասում են շատ ծանր փորձություններ: Առաջիկայում, մոտ ապագայում: Որովհետև մենք չունենք քաղաքական համակարգ, որով կարող ենք դիմակայել:

Գ.Ն. – Այդ դեպքում ի՞նչ է լինելու մեր ձեռք բերած ազատության և անկախության հետ:

Դ.Շ.- Դե` մեր իշխանության մի զգալի մասն արդեն հանձնվել է Ռուսաստանին` նրան համարելով մեր ռազմավարական և միակ դաշնակից: Բայց դա երբեք այդպես չի եղել: Մենք հայտնվել ենք այնպիսի միջազգային ձևաչափերում, որտեղ մեր գործընկերները ոչ միայն մեզ հետ ընդհանուր շահեր չունեն, այլև սերտորեն գործակցում են Ադրբեջանի հետ, որը չի էլ թաքցնում, որ նպատակ է դրել վերացնել հայկական պետությունը, ոչ միայն Արցախինը: ՀԱՊԿ-ում և ԵԱՏՄ-ում մեր այսպես կոչված գործընկեր Բելառուսի նախագահը նոյեմբերի 28-ին, Ադրբեջանի նախագահի հետ ստորագրել է հայտարարություն` ԼՂՀ հարցի լուծման կապակցությամբ: Փորձագիտական շրջաններում այնքան էլ չարծարծվեց այս հարցը: Այստեղ հիմնական խնդիրն այն չէ, որ այնտեղ ուղղակի նշում են, որ հարցը պետք է կարգավորվի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության սկզբունքով: Խնդիրն այն է, որ երկու նախագահները նշում են ԼՂ կարգավորման կարևորությունը, բայց այստեղ «խաղաղ» բառն է բացակայում: Պետք էր Բելառուսի դեսպանին անմիջապես կանչել ՀՀ ԱԳՆ և բացատրություն պահանջել:

Գ.Ն. – Դա ինքնիշխանության պակասի՞ց է:

Դ.Շ. – Առաջին հերթին նշանակում է ինքնիշխանության պակաս:

Գ.Ն. – Բայց Հայաստանը կարո՞ղ է որևէ կերպ ազդել Բելառուսի, Ռուսաստանի արտաքին և տնտեսական շահերի վրա:

Դ.Շ.- Եթե ասում են, որ Մինսկի խումբը դրսից պետք է այլ լուծում ստանա: Հայաստանը պետք է լրջորեն նախազգուշացներ Բելառուսին, որ խանագարում է Մինսկի խմբին: ՄԽ-ն միջազգային 3 սկզբունք է նշում, մինչդեռ Բելառուսը նշել է միայն տարածքայինը` սրանով խթանելով Ադրբեջանի ռազմական ծրագրերը: Եվ հետո` սա պետության արժանապատվության հարցն է: Տեսեք` Ռուսաստանում մի քանի գործիչներ նույնիսկ վիրավորական արտահայտություններ օգտագործեցին Հայաստան պետության նկատմամբ: Ոչ մի քայլ չարվեց ի պատասխան:

Ա.Ա. – Հայաստանում Ռուսաստանի մասին հնչում են ամենակտրուկ ձևակերպումները:

Դ.Շ. – Բայց ոչ` պետական գործիչները: Ու վիրավորական արտահայտություններ չեն արել: Ադրբեջանն իրեն այնքան լկտի է պահում, որ Ֆրանսիայի արտգործնախարարը հայտնվել է Ադրբեջանի սև ցուցակում և իրավունք չունի այցելել Ադրբեջան: Ադրբեջանի պահանջով Բելառուսում բլոգեր է ձերբակալվել ընդամենը նրա համար, որ այցելել է ԼՂՀ և հիմա հարցը դրված է, որ նրան արտահանձնեն Ադրբեջանին:

Գ.Ն. – Ձեր բերած օրինակները վկայում են, որ Ադրբեջանի սուվերենությունն ավելի՞ բարձր է, քան Հայաստանինը:

Դ.Շ. – Իհարկե, իհարկե:

Գ.Ն. – Հիմքում ի՞նչն է ընկած, Ադրբեջանի տնտեսությո՞ւնը, թե՞ այլ գործոններ էլ կան:

Դ.Շ. – Ամեն ինչը: Դա գալիս է նրանց արտաքին քաղաքականությունից:

Ա.Ա. – Դե` բռնապետություն է:

Դ.Շ. – Ճիշտ է, համաձայն եմ: Ես կարող եմ բռնատիրական շատ պետությունների օրինակներ բերել: Բայց նրանք չեն զիջում իրենց ինքիշխանությունը և վարում են բավական անկախ արտաքին քաղաքականություն, ի տարբերություն մեզ: Բաքուն սկսել է այսպես կոչված` «Խաղաղասեր Ադրբեջան» ծրագիրը: Մենք ի՞նչ ենք անում: Ոչինչ: Ավելին, մեր գործիչները ռեստորաններում ջուր են լցնում ադրբեջանական քաղաքականության ջրաղացին` մամուլով սպառնալով այն հայերին, որոնք մեկնել են Բաքու: Սա կամ մտնում է ադրբեջանական ծրագրի մեջ, կամ ռուս-ադրբեջանական համատեղ ծրագիր է: Այսինքն պետք է ցույց տալ, թե Հայաստանում մարդու իրավունքների և մամուլի ազատության վիճակն ավելի բարվոք չէ, քան Ադրբեջանում: Մենք բացարձակապես ոչինչ չենք անում` փորձելով սպասարկել Ռուսաստանի շահերը: Ուկրաինան մենք դարձրել ենք ոչ բարեկամ պետություն, Իսրայելը դարձրել ենք ոչ բարեկամ պետություն: Շատ պասսիվ է մեր ատաքին քաղաքականությունը: Ո՞րն է մեր ծրագիրը` ԼՂՀ միջազգային ճանաչում: Դրան հասնելու համար պետք է ԼՂՀ-ն վերադարձնել բանակցային պրոցես: Այս ուղղությամբ որևէ քայլ չի արվել:

Գ.Ն. – Առաջիկայում ի՞նչ պիտի արվի:

Դ.Շ. – Նախ պետք է քաղաքական համակարգ ձևավորվի: Առաջիկայում մեզ լուրջ փորձոթյուններ են սպասվում: Հիմա էլ մենք տեսնում ենք, որ ԼՂՀ հարցով Ռուսաստանն արհամարում է Մինսկի խումբը, սկսում է համագործակցել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ: Նորից առաջ է քաշվելու ռուսական պլանը, որը հայտնի է որպես Լավրովի պլան: Հիմքում այն է, որ Ադրբեջանը պետք է որոշ տարածքներ ստանա, ԼՂՀ-ում պետք է տեղակայվեն ռուսական զորքեր, այսպես ասած` ռուսական խաղաղապահներ: Ռուսաստանը երբեք չի թաքցրել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությանը կողմ լինելը, Ռուսաստանը երբեք չի խոսել ԼՂՀ կարգավիճակի մասին: Հիմա նա պատրաստում է հաջորդ պատերազմը, որն անխուսափելի է: Դա մեզ համար լինելու է հայրենական պատերազմ: Մենք պատրա՞ստ ենք դրան, թեկուզ հոգեբանորեն:

 

Գ.Ն. – Ո՞վ պիտի պատրաստ լինի:

Դ.Շ. – Բոլորը` իշխանությունը, հասարակությունը:

Գ.Ն. – Քաղաքական համակարգն ո՞վ պետք է ոտքի կանգնեցնի, ո՞վ պետք է ճիշտ ուղու վրա դնի այն:

Դ.Շ. – Ցավոք սրտի, իշխանությունը պետք է նպաստի դրան: Իշխանությունը անում է հակառակը, և կուսակցություններն էլ տրվել են այդ գծին, տրվել են այսպես կոչված` հարյուր տոկոսանոց պրագմատիզմին, չկա գաղափարախոսություն, կան ընդամենը շահեր: Կուսակցություններին միայն մտահոգում է, թե երբ կդառնան իշխանություն, երբ կհայտնվեն խորհրդարանում, և այդպես շարունակ:

Ա.Ա. – Պարո՛ն Շահնազարյան, կուսակցույթուններն ինչո՞ւ պետք է լինեն գաղափարական: Աշխարհում վաղուց պարզել են, թե տնտեսական ո՛ր մոդելներն են աշխատում: Այլևս չկա տնտեսական մոդելների տարբերություն: Գուցե մի 30 տարի առաջ կար, բայց հիմա արդեն ամեն ինչ շատ հստակ է: Նման է ինտերնետում կայք ստեղծելուն: Կայքի նոր դիզայնի մասին մտածելու կարիք չկա, որովհետև տասնյակ թեմփլեյթներ կան, պետք է ընդամենը ընտրել մեկը: Նույնը տնտեսության մեջ է. պետք է պարզապես ընտրել` ի՛նչ ենթակառուցվածքներ ես ուզում, տնտեսության ո՛ր ճյուղն ես ուզում, ինչո՛վ պետք է առաջնորդվես: Բոլորի համր ամեն բան պարզ է: Ժողովրդավարության մակարդակն էլ հաշվարկելի է. հայտնի է, թե որ երկրները ժողովրդավարության ինչ մակարդակի են: Ասում են` ժողովրդավարական լինեք` այսքան բարիք կունենաք, չլինեք` չեք ունենա: Բայց եթե ունեք բնական պաշարներ` այսպիսի աճ կունենաք: Այս ամբողջ ռացիոնալ համակարգում` ի՜նչ գաղափարական կուսակցություն:

Գ.Ն. – Կուսակցությունների գաղափարականության մասին մեր պատկերացումները 19-րդ դարի վերջին քառորդից հետո չեն փոխվել:

Ա.Ա.- Բացարձակ անախրոնիզմ է: Ամենալավ օրինակը մեր հարևաններն են: Բոլորը տեղերում իշխանության են գալիս տնտեսական գործարարները` մենեջերը: Բիձինա Իվանաշվիլին միլիարդատեր էր, Պորոշենկոն միլիարդատեր գործարար էր, Թրամփը միլիարդատեր գործարար է, նույնիսկ Պուտինն իրեն դիրքավորում է որպես գործարար: Եվ այս պատճառով է, որ Հայաստանում մեծ ուրախությամբ, մեծ ակնկալիքով կամ հակառակը` մեծ զարմանքով կամ զայրույթով սպասում են, թե երբ իշխանության կգա Գագիկ Ծառուկյանը: Տնտեսվարների ժամանակն է, հետևաբար գաղափարական պայքարի մասին խոսելը նույնքան ժամանակավրեպ է, որքան ասենք`տնտեսական թեմփլեյթների դարաշրջանում կացութաձևերի կամ սոցիալ-տնտեսական ֆորմացիաների մասին խոսելը:

Դ.Շ. – Ես բացարձակապես համաձայն չեմ, որովհետև այդպես չէ: Ի՞նչ է տեղի ունենում Արևմտյան Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում: Գաղափարախոսությունների մշտական պայքար է: Հիմնական երկու գաղափարախոսություններն են լիբերալ-դեմոկրատիան և սոցիալ-դեմոկրատիան: Մնացածները դրանց ածանցյալն են: Սոցիալ-դեմոկրատիան ասում է, որ պետությունը պետք է հոգ տանի բոլորի համար: Լիբերալ-դեմոկրատներն ասում են, որ պետությունը պետք է հնարավորություն ստեղծի, որ ամեն մեկը կարողանա իր համար հոգ տանել: Սոցիալ-դեմոկրատիայի իշխանությունը հանգեցնում է նրան, որ եվրոպական շատ երկրներում չաշխատելն աշխատելուց ձեռնտու է: Ցածր խավի մի զգալի հատված նախընտրում է չաշխատել: Նպաստ ստանալ: Եթե սկսի աշխատել, քիչ նպաստ կստանա: Ահա ինչու սոցիալ-դեմոկրատ իշխանությունները պարբերաբար լիբերալ քայլեր են անում: Եվ հակառակը:

Գ.Ն.- Պարո՛ն Շահնազարյան, մենք լրագրողներ ունենք, որոնք գաղափարներով ծանրաբեռնված կուսակցական կամ պետական գործիչներից շատ ավելի լավ գիտեն, թե ի՛նչ է պետք անել, կամ ի՛նչ է պետք ասել:

Դ.Շ. – Լրատվամիջոցներ կան, քաղաքացիական սեկտորում գործիչներ կան, փորձագիտական շրջանականերում մասնագետներ կան, որոնք ակնհայտորեն շատ ավելի մեծ ազդեցություն ունեն հասարակական կարծիքի վրա, քան շատ ու շատ քաղաքական գործիչներ: Այս քաղաքական խղճուկ վիճակը հոյակապ ցույց է տալիս Սերգեյ Դանիելյանը: Գոնե ամենակարևոր հարցերում, գոնե արտաքին քաղաքական հարցերում պետք է կոնսեսուս լինի: Հայաստանում դա չկա, և նախկին ԽՍՀՄ շատ երկրներում սա չկա: Ոչ ոք չի կարողանում ասել, թե ինչպիսի Հայաստան է ուզում տեսնել հինգ տարի հետո, տասը տարի հետո:  

Ա.Ա. – Բրիտանացի մի գրող կա` Ջոան Ռոուլինգ, մի վիպակ է գրել, «Վանկանսիա» է կոչվում: Անգլիական մի փոքր քաղաքի մասին է: Վեպը մեծ հաշվով ավարտվում է ողբերոգությամբ: Բայց վեպի հիմնական գաղափարախոսությունը փոքր համայնքների անկեղծության բացակայությունն է: Բոլորն ամեն ինչ գիտեն, բայց լռում են: Հայաստանում էլ նույնն է. գիտենք ճշմարտություններ, որոնց մասին բոլորը լռում են: Օրինակ`ինչո՞ւ մինչև հիմա քաղաքական ուժերը չեն կողմնորոշվում` ազատագրած տարածքները հանձնե՞նք, որ Ղարաբաղը պահենք: Թե՞ Ղարաբաղը պահենք`ձգձգելով բանակցությունները, երեք տարին մեկ կռիվ տալով, ու այսպես դիմանալով մի 50 տարի: Կամ անկեղծորեն խոստովանենք. մեզ բալետ պետք չէ: Բալետը կայսրությունների հնարավորությունն է, այստեղ անհնար է բալետ ունենալ: Կամ` մեզ պետք չէ «Նաիրիտ», որովհետև այն ԽՍՀՄ ռուդիմենտ է: Կամ` մեզ պետք չեն այսքան շատ բուհեր` իրենց անորակ կրթակարգով: Երիտասարդության 65 տոկոսը գործազուրկ է, որովհետև ցածրակարգ բուհերից դուրս են անուսում մարդիկ, որոնք աշխատաշուկայում պետք չեն: Ռոուլինգը բացատրեց, թե անգլիական այդ քաղաքում ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ անկեղծության բացակայությունը: Ինչո՞ւ մենք անկեղծ չենք:

Դ.Շ. – Որովհետև անկեղծությունը չի կարող զուգորդվել պոպուլիզմի հետ: Միանգամայն հակառակն է: Իսկ այսօր պոպուլիզմը դարձել է քաղաքական գործունեության հիմնական ձևը: Հերթով գնանք` Արցախի հարցը: Հիշո՞ւմ եք նախորդ ընտրության ժամանակ կուսակցություններն ինչ էին գրում Արցախի վերաբերյալ: Հիմնականում` հայանպաստ լուծում, արդարացի լուծում… Բանաձև չունեն, բացարձակապես: Քչերն այդ հարցով բանաձև ունեն: Կարևորը տարածքային հարցերը չեն, որոնք Ադրբեջանն է ներկայացնում որպես կարևոր: Մինչդեռ ամենակարևոր հարցը Արցախի հիմնարար անվտանգությունն է, որը կարող է ապահովվել միմիայն Արցախի միջազգային ճանաչմամբ: Այն, ինչ արեց Իլհամ Ալիևը` այս 25 տարում չէր արվել: Նա ապացուցեց, որ հայերը չեն կարող ապրել Ադրբեջանի կազմում: Նա դա ապացուցեց փայլուն կերպով: Բայց մենք դրանից ընդհանրապես չենք օգտվում: Շատ հեշտ է ասել` «ոչ մի թիզ հող», բայց չէ՞ որ այսպիսի թեզերով մենք մտնում ենք Ադրբեջանի ստեղծած դաշտ և մասնակցում Բաքվի համար ցանկալի քննարկումներին: Բացարձակապես մեզ պետք չէ դա անել: Ղարաբաղի կարգավիճակի խնդիրը լուծելուց հետո Ադրբեջանը պետք է բանակցի Արցախի հետ: Տարածքների խնդիրն Արցախն է լուծելու, ոչ թե Հայաստանը: Դուք կասեք, որ նույնիսկ միջազգային ճանաչումը անվտանգության ապահովում չէ: Համաձայն եմ, բայց ավելի բարձր բան չկա: Այսօրվա աշխարհի անվտանգության համակարգը, որը ստեղծվել է Յալթայում և Պոտսդամում (1945), չի  փոխվել: Այո պոպուլիզմն է շարժիչ ուժը: Քաղաքական համակարգի բացակայության հետևանքն է այս ամենը: Շատ փորձագետներ պոպուլիզմի պատճառով ընկնել են ադրբեջանական քարոզչամեքենայի ազդեցության տակ և գործում են այդ դաշտում:

Ա.Ա. – Իսկ տնտեսությա՞ն հարցով ինչու չեն խոսում:

Դ.Շ. – Ծրագիր չունեն: Բայց ես համաձայն չեմ, որ պիտի չունենանք բալետ կամ բուհական համակարգ:  Այո մենք շատ անորակ կրթություն ունենք: Ես շատ հաճախ եմ շփվում ուսանողների հետ: Այո, կան փայլուն ուսանողներ, բայց ընդհանուր մակարդակն անընդհատ անկում է ապրում:

Ա.Ա. – Դուք համաձա՞յն եք, որ մեր կրթական ցենզը, բուհական կրթության որակը երբեք այսքան ցածր չի եղել:

Դ.Շ.- Իհարկե, իհարկե համաձայն եմ: Լիովին այդպես է: Ես շատ հաճախ եմ շփվում ուսանողների հետ, լա՛վ ուսանողների հետ, այն ուսանողների հետ, որոնք, կարելի է ասել` ուսանողության էլիտան են: Բայց նույնիսկ այդտեղ է զգացվում տարբերությունը: Համատարած միջակություն է: Բայց դասախոսների մակարդակն էլ է այդպիսին: Մենք հսկայական ներդրումներ պետք է անենք մեր կրթական ծրագրերի մեջ: Մենք բոլոր հնարավորությունները ունեինք տարածաշրջանային ուսանողական կենտրոն դառնալու: Հիմա կարծես թե չունենք, որովհետև դասախոսների մակարդակն անկում է ապրում: Հսկայական գումարներ պետք է ներդնել մեր կրթության մեջ: Նւոյնիսկ պետական բուհերի մակարդակն է շատ ցածր: ԽՍՀՄ տարիներին մեր բուհական համակարգի մակարդակն իսկապես բարձր էր: Վատը չի եղել այն պետության համար: Դուք ամենացավոտ հարցը տվեցիք: Հայաստանում մեկ-երկու բուհ են արտասահմանյան որակով կրթություն տալիս: Սա ապագայի հարց է, որը թե իշխանությունները, թե ոչ իշխանական կուսակցությունները վաղ թե ուշ պետք է բարձրացնեն: Հիմա եկել է կուսակցապետերի մակարդակի կրթությունը:

Ա.Ա.- Ինչո՞ւ Հայաստանում չկան երկարաժամկետ ծրագրեր: Թվում էր` 25 տարին բավական էր, որ դա լիներ: Խնդիրը հետևյալն է: Մենք, օրինակ, հիմա չենք պլանավորում մեր ջրային ռեսուրսները: Ասում են` ջրամբարների կառուցումը շատ թանկ է: Բայց ջրամբարների կառուցման վրա մեծ գումար ծախսելն արդեն անախրոնիզմ է, եթե կա կաթիլային ոռոգման հնարավորությունը: Կամ անտառածածկույթը: 90-ականների հատումներից հետո ոչ ոք այլևս չի խոսում այդ մասին:

Դ.Շ. – Դուք այսօրվա՜ հատումների մասին չգիտեք: Ահավոր, ահավոր վիճակ է: Վերջերս եմ իմ աչքով տեսել:

Ա.Ա.- Սերնդափոխության հարցը: Ինչպե՞ս ենք պլանավորում մեր բնական և մարդկային ռեսուրսները: Ոչ-ոք չի հեռանալու այս երկրից, հետևաբար որևէ կերպ պետք է ապրենք այստեղ: Ինչո՞ւ ամեն ինչ չանել խնամքով: Ձեզ եմ հարցնում, քանի որ Դուք եղել ԱԱՊՎ պետ, գիտեք բոլորի ուժեղ և թույլ կողմերը, հասարակությունը գիտեք` ավելի շատ արատներով, քան առաքինություններով:

Դ.Շ.- Պատճառը կոռուպցիան է: Կոռուպցիան թույլ չի տալիս մշակել ռազմավարական ծրագրեր: Թե իշխանությունները, թե կառավարությունները պետք է իմանան ու հստակ պատկերացնեն` ինչ տիպի Հայաստան են ուզում երեք տարի հետո, հինգ տարի հետո, տասը տարի հետո: Կոռուպցիան արգելափակում է այդ ամենը: Կոռուպցիան ապրում է այսօրվա կյանքով և չի մտածում` ինչ է լինելու վաղը: Քանի մենք գտնվում են ռուսական համակարգում, շատ չենք կարող ազատվել: Որովհետև ռուսական համակարգում եղած կոռուպցիան ոչ միայն հարստացման միջոց է, այլև առաջին հերթին կառավարման ձև է: Եվ փոխվել չի կարող: Ինչո՞ւ Ռուսաստանը 2008-ին հարձակվեց Վրաստանի վրա: Չէր կարող ներվել Վրաստանին, որ այնտեղ վերացվեց կոռուպցիան, գոնե կենցաղային մակարդակով: Ցույց տրվեց, որ կոռուպցիան հասարակության կենցաղի անբաժանելի մասը չէ: Ուրեմն եկեք առաջին հերթին պարզ հասկանանք` մեր իշխանությունը, ինքնիշխանոթյունը զիջել ենք Ռուսաստանին, մեր անվտանգությունը զիջել ենք Ռուսաստանին և գտնվում ենք Ռուսաստանի արբանյակի դերում: Շատ մեղմ եմ ասում: Իրականում վասալային կախվածություն է: Ուրեմն կոռուպցիան միշտ լինելու է: Չերչիլը լավ է ասել` «Քաղաքական գործիչները մտածում են հաջորդ ընտրությունների մասին, պետական գործիչները` հաջորդ սերունդների մասին»: Ես չեմ տեսնում, որ հաջորդ սերունդների մասին մտածող կա: Ասում են` սերնդափոխություն: Դա պետք է լինի բնական ճանապարհով, և նորից գալու ենք քաղաքական համակարգի բացակայությանը: Վրաստանում կարծես թե կայունանում է քաղաքական համակարգը, կարծես թե: Այստեղ այն տարերային վիճակում է: Իշխող կուսակցությունից բացի, մյուս կուսակցությունները, չնչին բացառությամբ, չեն էլ մտածում` հինգ տոկոսի շեմը կհաղթահարե՞ն, թե՞ չէ: Ամեն անգամ նոր ստարտային պայմաններում ենք սկսում, որովհետև չկան նոր քաղաքական գաղափախոսություն, չկան քաղաքական նպատակներ: Կան միայն այսօրվա, զուտ պրագմատիկ գաղափարներ: Ճշմարտությունը չի ասվում հասարակությանը: Մեր քաղաքական համակարգը պակաս կոռումպացված չէ: Լավ էլ կոռումպացված է: Ընտրողը սա շատ լավ գիտի: Մենք պատրաստ չենք սպասվող փորձություններին: Դա իշխանությունից պիտի գա: Նա պիտի քայլեր ձեռնարկի, որպեսզի ինչ-որ իմաստով համախբի: Մեզ սպասվում է հայրենական պատերազմ, դրանից չենք խուսափելու: Պարզ է`գիտենք ինչով է ավարտվելու, երբ Ռուսաստանը լիակատար ազդեցություն է ձեռք բերում մեր տարածաշրջանում, ինչը հիմա կատարվում է: Իշխանություններն շատ են ասում, թե Հարավային Կովկասում Ռուսաստանն ու Թուրքիան երբեք իրար հետ չեն գործակցում: Տեսնում ենք, որ շատ լավ գործակցում են իրար հետ: Եվ իշխանությունները բացատրություն պահանջո՞ւմ են Ռուսաստանից: Հարցնո՞ւմ են` այդ ի՞նչ ծրագրեր ունեք Մինսկի խմբի շրջանակում: Ասվե՞լ է սա: Չի ասվել: Այստեղ արժանապատվության հարց կա: Իշխանությունը պետք է պաշտպանի պետության արժանապատվությունը, և դրանով ՀՀ քաղաքացին իրեն ինչ որ իմաստով հպարտ կզգա:

Գ.Ն.- Որպես ՀՀ քաղաքացի, Դուք ե՞րբ եք Ձեզ լիարժեք հպարտ զգացել: Եղե՞լ է երանելի պահ, որ մտածել եք` երջանիկ եք:

Դ.Շ.- Սեպտեմբերի 21-ին, երբ մենք ավելի քան 90 տոկոսով «Այո» ասեցինք: Դա համոզմունք էր: Մեր ժողովուրդը հասկացավ, որ Ռուսաստանի կազմում Արցախը պաշտպանել չի կարող: Երջանիկ էի, երբ մենք կարողացանք բողոքողի դերից անցնել մեր իրավունքները պաշտպանելուն, մեր ազգային նպատակներն իրագործելուն: 90-ականներին մենք կարողացանք դա անել: Կարողանում էինք թե Ռուսաստանին, թե Միացյալ Նահանգներին ասել` ոչ, սա՛ է մեր շահը: Երբ առաջին անգամ կարողացանք ինքներս մեր հարցերը լուծել: Ոչ միայն ձեռք բերել անկախություն, այլ նաև ապահովել Արցախի անվտանգությունը: Երբ Հայաստանի հետ հաշվի էին նստում: Մենք 25 տարում չկարողացանք ՀՀ քաղաքացու գիտակցություն ձևավորել: Մեզ համար դեռ կարոևր է հայ մարդ լինելը, բայց պետք է ավելի կարևոր լինի ՀՀ քաղաքացի՛ լինելը: Եվ մի բան էլ. եկեք չասենք` մենք փոքր երկիր ենք:

newmag #76

Գրել կարծիք