Մհեր Գրիգորյան. Անաշխատ եկամուտները դեֆորմացնում են մարդկանց

Մհեր Գրիգորյան. Անաշխատ եկամուտները դեֆորմացնում են մարդկանց

newmag-ը փորձել է պարզել, թե տնտեսության գրեթե չգոյության պայմաններում ինչ հրաշքով է զարգանում այդ տնտեսության ֆինանսական զարկերակը` նախանձելի դրամատունը:

Հայաստանում հարգի է բանկային գործը, պահանջված է ֆինանսիստի մասնագիտությունը, բանկային կլերկի կարիերան կանխատեսելի է, բայց բանկի ներսում եղած խնդիրները մնում են հանրության համար անտեսանելի: Երևանի կենտրոնում վերջին տարիներին փակվել են պարֆյում, կենցաղային տեխնիկա և թանկ հագուստ վաճառող խանութներ, որոնց տեղում բացվել են բանկերի մասնաճյուղեր: Սա նույնպես աչքի է զարնում: Իսկ ինչպե՞ս է ապահովվում բանկի եկամտաբերությունն ու շահութաբերությունը:

69-for-print-512

Արտակ ԱլեքսանյանՊարո՛ն Գրիգորյան, Դուք Արդշինբանկի նախագահն եք, «Արմենիա ինշուրանսի» խորհրդի նախագահը և ԱՔՌԱի խորհրդի անդամ: Դուք համարում եք, որ ժամանակակից մարդը չի՞ կարող մեկ տեղ աշխատել: Պրոֆեսիոնալ և մրցունակ մարդը չի՞ կարող 10:00-18:00 լինել աշխատավայրում, երեկոյան 7-ին՝ ճաշել, 9-ին՝ լուրեր նայել, 11-ին՝ պառկել քնելու:

Մհեր Գրիգորյան – Նախ՝ եկեք տարանջատենք ԱՔՌԱ-ին և «Արմենիա ինշուրանսին» իմ մասնակցությունը. այն ներկայացուցչական է: Ամենօրյա գործ չէ, այլ ավելի շատ այդ ընկերությունների գործունեության հետ կապված ռազմավարական հարցերի պարբերաբար քննարկում և հաստատում: Պրակտիկայում բացառվում է, որ մասնավոր կառույցի կառավարչական պաշտոն զբաղեցնողը կարողանա համատեղել պաշտոններ: Դա անհնար է, որովհետև, օրինակ, բանկում, հենց առավոտյան ժամերից սկսած, եթե չներքաշվես, չխորասուզվես գործառնական կյանքին, չես կարող հաջողել: Ավելին ասեմ. այդ ընթացքում նույնիսկ այլ բաների մասին մտածելն է շատ բարդ:

Ա. Ա. – Վերջերս «Forbes»-ը մի ուսումնասիրություն էր հրապարակել, ըստ որի՝ մարդկանց 90 տոկոսն այլ աշխատանք ունի կամ ցանկանում է հիմնական աշխատանքից հետո անել այլ գործ:

Մ. Գ. – Դա կարող է պայմանավորված լինել նրանով, որ այդ մարդիկ չեն կարողանում իրենց գործում ինքնադրսևորվել: Եթե լիարժեք խորացած ես գործիդ մեջ, անհնար է մտածել մեկ այլ աշխատանքի մասին: Ես հիմա էլ մտքով իմ աշխատանքի մեջ եմ, չնայած հանգստյան օր է: Մտածում եմ ոչ թե ընդհանրապես իմ աշխատանքի մասին, այլ այն էպիզոդների, որոնց մասին չեմ հասցրել մտածել: Ես դժվարանում եմ պատկերացնել, թե կկարողանա՞մ կենտրոնանալ այլ աշխատանքի վրա, նույնիսկ եթե էականորեն փոխվի իմ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության աստիճանը իմ ներկայիս աշխատանքում: Կարծում եմ՝ գիտակցությունս կհոգնի, և ուղեղս արդյունավետ և լիարժեք լուծումներ չի թելադրի: Տարիներ առաջ ես համատեղել եմ երկու աշխատանք, բայց եկա այն եզրահանգման, որ դա արդյունավետ չէ:

69-for-print-516

Ա. Ա. – Գուցե Դո՞ւք եք մեծացել։

Մ. Գ. – Գուցե, հնարավոր է՝ և դա է խնդիրը: Հնարավոր է՝ լարվածության ազդեցությունն է մեծացել: Բայց, այնուամենայնիվ, խնդիրը ոչ թե տարիքի հետ ֆիզիկական լարվածության ծանրությունն է, այլ հասուն գիտակցության թելադրանքն է՝ երկու աշխատանքով ապրելն անհնար է, առավել ևս երբ մենք խոսում ենք մրցակցային դաշտերի մասին:

Ա. Ա. – Այսինքն՝ շահերի բախմա՞ն մասին։

Մ. Գ. – Նաև շահերի բախման մասին: Երկու դեպքում էլ, երբ խոսքը ինտենսիվ բիզնեսի մասին է։ Պետական համակարգում աշխատելու մասին չեմ կարող ոչինչ ասել, քանի որ վաղուց չեմ աշխատել այդ համակարգում։

Ա. Ա. – 1980 թ. աշխատող մարդկանց 90 տոկոսը զեկուցում էր իր վերադասին, 2010 թ. աշխատողների 1/3-ը ինքնազբաղ է. ֆրիլանսեր է կամ ղեկավար չունի: Ի՞նչ է դա նշանակում ֆինանսական համակարգի համար: Հասկանալի է, որ դա պայմանավորված է տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով. բազմաթիվ ընկերություններ փոխում են իրենց ֆինանսական կառուցվածքը, որոշակի ծառայություններ աութսորս են անում. որոշակի ծառայություններ կատարելու համար պետք չէ գտնըվել աշխատավայրում, հետևաբար դու կարող ես ցանցային կառավարում կազմակերպել: Ֆինանսական տեսակետից ի՞նչ է նշանակում սա. մարդիկ դարձել են ավելի գրագե՞տ, ավելի ինքնուրո՞ւյն, կարողանում են կառավարե՞լ իրենց ֆինանսները:

Մ. Գ. – Ընդհանուր առմամբ, իհարկե, մեր զարգացմանը զուգահեռ տենդենցները տանում են դեպի ավելորդ վարչարարակազմակերպչական ֆունկցիաների արմատախիլ անելուն, և դա բնական է, քանի որ մեծ իմաստով ավելորդ ծախսեր և ժամանակ են խնայվում: Շատ լավ կլիներ, եթե այս տենդենցները նկատվեին նաև պետական համակարգերում: Ցանկացած ֆունկցիա, անկախ ավտոմատացվածության աստիճանից, պետք է նախ և առաջ ռացիոնալ լինի, հակառակ դեպքում դրա իրականացումը դառնում է խանգարող: Այդ հարցը ֆանտաստիկ կարե-վորություն ունեցող հարց է, որի շուրջ բանավիճում են ֆինանսական ինժեներիայի փորձագետները: Իրականության մեջ բանկը կամ ֆինանսական բիզնեսը պետք է լինի ՏՏ վրա մաքսիմալ հիմնված բիզնես: Տեխնոլոգիաների առումով արդեն շատ դժվար է հաճախորդին հրավիրել բանկ: Դո՛ւ պետք է գնաս հաճախորդի մոտ: Սա արդեն դոգմա է: Ու, բնականաբար, ավտոմատացման պարագայում կամ կոմունիկացիոն ռեժիմների փոփոխման ժամանակ մարդկանց ֆիզիկական գործնական շփման կազմակերպման ակտուալությունը նվազում է: Ավելին, ֆիզիկապես մարդկանց ֆունկցիոնալ անհրաժեշտությունն է վերանում նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ: Զբաղված մարդը ողջունում է բանկային ՏՏ զարգացվածության իմաստով արդիական ծառայությունը, քանի որ ոչ թե այցելում է բանկ կամ մոտակա վաճառքի կետ, այլ ֆինանսական ծառայությունը ստանում է իր համար հարմար վայրում և նախընտրած ձևով: Բայց մի կարևոր խնդիր կա: Այնուամենայնիվ, կա հաճախորդների մի ստվար զանգված, որը նախընտրում է որակյալ ծառայություն ստանալ վաճառքի կետում: Նրանց համար բանկը ուղղակի գումար փոխանցող կամ պահառու չէ, այլ ֆինանսական հաստատություն է, որը ծառայություններ է մատուցում, այդ թվում՝ խորհրդատվական: Բացի այդ՝ մենք նույնպես շահագրգռված ենք, որ մարդիկ բանկեր այցելեն: Հիմա բացատրեմ՝ ինչու: Ա՛յ, օրինակ՝ էլի մեծ բանավեճ կա, թե մոլերն ու սուպերմարկետները պե՞տք է առաքում անեն, թե՞ ոչ: Մասնագետները հակված են ասել, որ, ո՛չ, չի կարելի այդպիսի բան անել, որովհետև բոլոր բիզնեսներում գոյություն ունի քրոս վաճառքի գաղափարը։ Ի՞նչ է սա նշանակում։ Օրինակ՝ պրագմատիկ գնորդը սուպերմարկետից ինտերնետով ապրանք պատվիրելու դեպքում նշում է զուտ այն ապրանքը, որի կարիքն այդ պահին ունի: Բայց երբ ինքն է ֆիզիկապես մտնում սուպերմարկետի սրահ, վստահաբար կարող եմ ասել՝ ավելի շատ ապրանք է գնում, քան կպատվիրեր ինտերնետով: Դա սովորական քրոս վաճառք է, որը կա նաև ֆինանսական աշխարհում, և որը ձեռնտու է վաճառողին: Եթե մենք ֆիքսվենք նրա վրա, որ, օրինակ, պետք է Արտակի վարկը տրամադրենք iPhone-ի միջոցով իր համար ցանկալի վայրում, ապա մենք չենք կարող լիարժեք բացահայտել նրա այլ պահանջները և վաճառել այլ ֆինանսական ծառայություններ: Մենք և՛ Հայաստանում, և՛ աշխարհում ապրում ենք մրցակցային պայմաններում և էֆեկտիվության դարաշրջանում: Բանկային ծառայությունների սակագները նվազելու են, մարժաները՝ փոքրանալու: Մենք պարտավոր ենք հաճախորդին քրոս վաճառքի միջոցով առավելագույն ընդարձակ ծառայությունների փաթեթ ներկայացնել: Այդ պատճառով էլ մեզ համար ցանկալի է ֆիզիկական շփումը հաճախորդի հետ: Որքան էլ հեռահաղորդագրության միջոցով ծառայություն առաջարկենք հաճախորդին, կենդանի շփման դեպքում միայն առավել արդյունքի կհասնենք: Ընդ որում, ի վերջո սա արդյունավետ է նաև հաճախորդի համար:

69-for-print-518

Ա. Ա. – Բայց նաև կարծիք կա, որ բանկերը կամացկամաց դառնում են «դինոզավր», որից բոլորը և՛ խուսափում են, և՛ վախենում: Արևմուտքում ստեղծվում են վճարման միջոցներ, որոնք փորձում են շրջանցել բանկերը, թեև դեռ ամբողջությամբ չի ստացվում: «Ֆեյսբուքը» ստեղծում է ի՛ր վճարման միջոցը, կան ինտերնետային միավորներ, որոնք կարելի է փողի վերածել: Մարդիկ ինտերնետում ստեղծում են pear to pear, այսինքն՝ օգտագործողից օգտատեր միջոցներ, որոնք կշրջանցեն «դինոզավրներին», որոնք մեծ են, վտանգավոր, և որոնց հարվածը կարող է ճակատագրական լինել: Հայաստանում, որն ունի փակ, զարգացող և աղքատ տնտեսություն, նույն բանն է տեղի ունենում, բայց բոլորովին այլ պատճառներով: Տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում մարդիկ փորձում են ոչ թե բանկի միջոցով գնումներ կատարել, այլ ապրանքների և ծառայությունների փոխանակմամբ՝ բարտերով: Չե՞ք կարծում, որ բանկերն ու ֆինանսական կառույցներն այնքան են մեծացել, որ օգնելու փոխարեն վնասում են: Բանկի հետ գործ ունենալը ռիսկային է, որովհետև բանկը կարող է խլել անվճարունակ հաճախորդի անշարժ գույքը: Բանկը կարող է ոչնչացնել մարդու վարկային պատմությունը: Բանկի հետ հնարավոր չէ բանակցել: Բանկը ճկուն չէ, վտանգավոր է:

Մ. Գ. – Երկու առանձին միտք կար: Արհեստական արժույթներից սկսենք: Սինթետիկ արժույթների ապագային ես, ճիշտն ասած, չեմ հավատում: Արհեստական վճարման միջոցը, այսինքն՝ ոչ փողը, լայն տարածում չի կարող ստանալ, որովհետև պարզ ասած՝ սահմանափակ անձանց շրջանակում է շրջանառվում: Դուք ինձ կվստահե՞ք, եթե ես ինտերնետով որևէ բան առաջարկեմ։ Գուցե կվստահեք Ձեր ընկերներին, բարեկամներին, բայց դրանով կսահմանափակվի պոտենցիալ անձանց շրջանակը, որոնց հետ վճարման այլ եղանակ կձևավորվի: Շատ դժվար կլինի վստահել, ասենք, Աֆրիկայում ապրող մարդուն, եթե դրա հետևում կանգնած չէ փող կամ փողային երաշխիք: Ես լավ չեմ հասկանում, թե ինչպես կարելի է վստահել արհեստական արժույթին, կամ ինչպես կարող է այն ընդարձակվել և լայն տարածում ստանալ: Եթե վստահության գաղափարը սիստեմատիկ աշխատեր, իհարկե, փողը կվերանար: Մարդիկ, իրար ուղղակի վստահելով, փոխանակումներ, առք ու վաճառք կանեին: Բայց, այնուամենայնիվ, այսօր դա անբնական է թվում, և այդ հզորությունն ունի միայն փողը և, իմ կարծիքով, առավելագույնը՝ ԱՄՆ դոլար արժույթը։ Կարծում եմ՝ որևէ այլ արժույթ դեռևս չունի դոլարի պես ունիկալ վստահության կոմպոնենտ: Բարտերը տնտեսությունը տանում է ավելի շատ դեպի մոտավորապեսություն և դեպի հետ՝ դեպի հնադար: Փոխանակման կոնցեպտը որևէ կապ չունի բանկերը շրջանցելու հետ: Ավելին, նման գործարքների դրդապատճառ է հանդիսանում, որպես կանոն, այն հանգամանքը, որ փոխանակվող երկու ապրանքն էլ կամ ծառայությունն էլ բավարար որակ չունեն, որպեսզի վաճառվեն, կամ իրականից թանկ են գնահատվում: Վստա՛հ եղեք, որ այն ապրանքը կամ ծառայությունը, որը վաճառվում է, և որը գին ունի, երբեք չի մասնակցում փոխանակման որևէ գործարքի, որովհետև տվյալ ապրանքի սեփականատիրոջն ավելի ձեռնտու է վաճառել այն, քան փոխանակել:

Ա. Ա. – Ամերիկայի հիպոթեքային շուկայում 2008 թ. սկսված ֆինանսական ճգնաժամի հեղինակները ֆինանսական կորպորացիաներն էին, որոնք այնքան կեղծ ու այնքան մեծ ֆինանսական պարտքեր էին գոյացրել, որ որոշեցին մեկ օրում պայթեցնել ամբողջ հիպոթեքային շուկան, ջնջել ու սկսել նորից: Ասացե՛ք, խնդրեմ, մենք չե՞նք հայտնվել մի դարում, երբ մեր իսկ ստեղծած բարիքը մեր իսկ դեմ է շրջվել: Նույնը տեղի է ունենում նաև Հայաստանում: Ռուբլու ու դրամի փոխարժեքի տատանման ժամանակ բանկերը մեկ օրում կտրուկ բարձրացրեցին փոխարժեքը, և մարդկանց խնայողություններն ուղղակի պայթեցին: Նախանցած տարի նույնը դեկտեմբերին էր, երբ դոլարը միանգամից բարձրացավ: Դրանք ստեղծում են նախատրամադրվածություն, երբ ֆինանսական կորպորացիաները կարող են շատ ավելի ճակատագրական լինել, քան մեզ թվում է առաջին հայացքից:

Մ. Գ. – Ճակատագրական լինելու մասով համաձայն եմ, որովհետև մարդկանց կախվածության աստիճանը ֆինանսական երևույթներից, որը կա այսօր, չի եղել նույնիսկ տասը տարի առաջ: Բայց դա վատ բան չէ, ընդհակառակը: Ֆինանսական հաստատությունների ծառայությունների ամբողջական ինտեգրումը մարդկանց կյանքում երաշխավորում է, որ վերջիններս ավելի բարեկեցիկ կյանքով կապրեն և ավելի զարգացած և մրցունակ տնտեսություն կունենան: Հենց այդ պատճառով է, որ ռեալ կյանքում մատերիալիզմը ավելի մեծացել է, և բանկերից կախվածությունն էականորեն ավելի է խորացել: Խորհըրդային ժամանակաշրջանում սերունդները փող էին վաստակում շատ ավելի հեշտ: Ես չեմ ուզում ասել, թե ինչպես էին դա անում, բայց բոլորը որոշակի նվազագույն դրամական միջոցներ ունեին կամ կարող էին ունենալ: Քաղաքական իշխանությունը, ըստ էության, թույլ էր տալիս պետությունից մի քիչ գողանալ, իսկ գողանալը բարդ բան չէ: Եվ շատերը անաշխատ գումարներ էին վաստակում: Դա տոտալ դեֆորմացիա էր բոլոր առումներով, քանի որ չաշխատած գումարը ծախսվում է սխալ, դրանցով գնվում են ոչ բանական ծավալների և ոչ ճիշտ նշանակության ծառայություններ և ապրանքատեսակներ, իսկ դա քանդում է տնտեսությունը: Այն ժամանակ էլ, հիմա էլ խնդիրը ոչ թե ֆինանսական հաստատություններից ստացված օրինական գումարներն են, այլ ապօրինի ճանապարհով ստացված կամ նվեր ստացած գումարները: Ա՛յ, դա պետք է բոլորին մտահոգի՝ այն գումարը, որը շրջանցում է ֆինանսական համակարգը: Եթե փողը ծախսողի ձեռքին հայտնվել է ոչ բնական ճանապարհով, այսինքն՝ չաշխատած գումար է, այն անպայման սխալ է ծախսվում։ Աշխատած գումարը մարդ ծախսում է շատ ավելի մտածված և տրամաբանված: Եվ տնտեսության համար էլ շատ ավելի լավ է, որ գումարը լինի վաստակած և աշխատած, քանի որ այն խելամիտ ու նպատակաուղղված է ծախսվում, հետևաբար տնտեսությունն էլ համաչափ է զարգանում և բնականոն: Մարդը չաշխատած գումարով չի գնում էկոնոմ դասի մեքենա, այլ գնում է շքեղը: Իրականում մեզ մոտ շատ ավելի շատ «Տոյոտա»-ներ պետք է լինեին ու «Շկոդա»-ներ, քան օգտագործված «Մերսեդես»-ներ ու «BMW»-ներ, որովհետև մեր տնտեսության զարգացման աստիճանը, միջին եկամտի չափը այդ սպառման մոդելն է ենթադրում: Աշխատած փողն ավելի շատ գնում է թատրոնին, գնում է գրքեր գնելուն ու ինտելեկտուալ ինֆորմացիա սպառելուն, ինչը մեզ ավելի ճիշտ է զարգացնում: Այսինքն՝ դա հարմոնիկ երևույթ է: Ի դեպ, այդ չաշխատած գումարներն աստիճանաբար նվազում են: Իրավիճակը փոխվում է: Այլևս ոչ ոք միանգամից չի կարողանա բնակարան ձեռք բերել, ես և Դուք բնակարան ձեռք բերելու համար վարկ ենք վերցնելու, հաջորդ սերունդը վարկ է վերցնելու, որովհետև պատահական և թափառող եկամուտները, հատկապես այդ չափի, անհնարին են լինելու:

69-for-print-516

Ա. Ա. – Առաջիկա մե՞կ տարին, տա՞սը, քսա՞ն։

Մ. Գ. – Ես կարծում եմ՝ հինգ, մաքսիմում տասը տարի հետո ժառանգված բյուջեի և թափառող եկամուտների ժամանակաշրջանն էլ կանցնի: Ես վստահ եմ, որ եթե տեղի ունենա աճ, ապա ամբողջ սպառումը լինելու է վարկային գործիքներով. այլ կերպ հնարավոր չէ: Ոչ մի նորմալ երկրում հնարավոր չէ կյանքը և կենցաղը ձևավորել այլ կերպ, քան վարկային գործիքների և ծառայությունների օգնությամբ: Սկսած ուսումից և մինչև թոշակային տարիք՝ պետք է վարկային գործիքների օգտագործմամբ ընթանա մարդու կյանքը, որովհետև այլ տարբերակ չկա: Լավ, կլինեն 20-30 տաղանդավոր մարդիկ, որոնք IT բումերի վրա կամ տաղանդը վաճառելով կվաստակեն միանգամից մեծ գումար, որով իրենք կարող են իրենց սովորական ծախսերն անել՝ բնակարան գնել, մեքենա: Բայց մենք՝ մարդկանց զգալի մասը, տարբերակ չունենք: Մեր երեխաները ինչպե՞ս են իրենց կյանքը դասավորելու։ Ես համոզված եմ՝ վարկերով: Բանկը «դինոզավր» կարելի է կոչել ոչ թե այն պատճառով, որ էությունն է պրոբլեմ, այլ որովհետև այս կամ այն բանկի ծառայության որակն է պրոբլեմ: Հաճախորդի համար հարմարավետություն ապահովելը կամ հաճախորդի կարիքներին և եկամուտներին մաքսիմալ հավասարակշռված հարմարվելը մեր պարտականությունն է: Եթե տվյալ ֆինանսական կառույցը դա չի կատարում կամ վատ է կատարում, նշանակում է, որ տվյալ կառույցի ֆինանսական ծառայություններն են անորակ: Բայց մեզ այդ ծառայությունները, իրոք, պետք են: Մեզ պես մարդիկ այլընտրանք չունեն: Նրանք պետք է վարկերով մեքենա գնեն, բնակարան գնեն ու իրենց կենցաղն ապահովեն: Ուղղակի նա, ով ավելի լավ աշխատանք կունենա, ավելի լավ և շատ աշխատի, նրա վարկային հնարավորությունները՝ ավելի մատչելի, իսկ սահմանաչափերն ավելի մեծ կլինեն, բնականաբար, սպառման ռեժիմը և ոճը՝ ավելի շքեղ: Այսքան բան:

Ա. Ա. – Ապրիլյան պատերազմից հետո բոլորը մի տեսակ ավելի զգայուն դարձան ամեն ինչի նկատմամբ: Այժմ նորից խոսում ենք «կուլակաթափության» մասին: Հայաստանն 90-ականներին արդեն տեսել է «կուլակաթափության» մի ալիք. խորհրդային էլիտան զրկվեց «իր» հիմնարկներից և արտոնություններից: Հիմա մեծ հաշվով երկու մեծ դեբատ կա երկրում. ի՞նչ անել՝ «կուլակաթափությո՞ւն», թե՞, ինչպես հայտնի ասացվածքում, ներել առաջին միլիոնը և դրանից հետո խաղի ընդհանուր կանոններ սահմանել բոլորի համար: Ձեր կարծիքով, ի՞նչ պետք է անել՝ «կուլակաթափությո՞ւն», թե՞ ֆինանսական համաներում: Խոսքը ոչ թե անձերի մասին է, այլ երկրի ֆինանսական հոսքերն օպտիմալ օգտագործելու:

Մ. Գ. – Ճիշտն ասած` «կուլակաթափություն» և այդ ոճի ոչ ինստիտուցիոնալ և ոչ հասցեական երևույթներ ենթադրող սահմանումներից ուղղակի սարսափում եմ: Ես ընդհանրապես կատեգորիկ դեմ եմ, այդ թվում՝ ֆինանսական բռնությանը, մանավանդ ֆինանսական աշխարհում, որը շատ նուրբ է ու զգայուն: Իհարկե, ցանկացած ապօրինի վաստակ պրոբլեմատիկ և ռիսկային է նախ և առաջ ֆինանսական համակարգի համար: Սակայն մենք այլևս նոր բան հորինելու պետք չունենք, որովհետև կան հանցավոր ճանապարհով ստացված միջոցների դեմ պայքարելու և՛ գործիքակազմ, և՛ խաղի կանոններ: Հիմա ինչո՞ւ նորը մտածել ու փորձել մոգոնել, երբ օրենսդրական որոշակի բազա էլ կա, որն այդ հարցը կարգավորում է: Բայց կարևորը այս հարցում հասարակության վերաբերմունքն է տվյալ երևույթին: Մենք բոլորս պետք է սթափվենք ու հասկանանք, որ ցանկացած ապօրինություն նախ և առաջ ամոթ է և անպատեհ: Ես վստահ չեմ, որ ապօրինության և անօրինականության ռեալ դեմի կողմնակիցները շատ են: Դա բարդացնում է կյանքը, ինչը թույլ չի տալիս մարդկանց դուրս գալ գիտակցության թմբիրից: Պատկերացրե՛ք մի կոնկրետ անձի, որն ակնհայտ ապօրինի է վաստակում իր միջոցները, ու տեսե՛ք, թե ես և Դուք նրան ինչպես ենք վերաբերվում ներքուստ, ու մեծամասնությո՞ւնն ինչպես է վերաբերվում նրան ներքուստ: Վախենամ՝ ես և Դուք կլինենք փոքրամասնություն մեր բացասական վերաբերմունքով:

69-for-print-517

Ա. Ա. – Անձինք, որոնք կասկածելի կարողություն ունեն, անտաղանդ մենեջերներ են: Նրանք նաև վատ հաճախորդներ են:

Մ. Գ. – Իհարկե, ամեն ինչը վատ է նման պարագայում: Նրանք նաև վատ են ծախսում այդ միջոցները. դա դեֆորմացնում է և՛ մեր երեխաների ճաշակը և աշխարհայացքը, և՛ մեր մենթալիտետը, և՛ մեր տնտեսությունը: Չաշխատած գումարների ծախսի ռեժիմները և նպատակները փորձանք են: Չաշխատած գումարները ծախսում են սխալ. սա նույնպես դոգմա է:

Ա. Ա. – Հիմա համաներո՞ւմ, թե՞

Մ. Գ. – Անհատական մոտեցմամբ, քանի որ բարդ խնդիր է: Մենք երևույթն այդ կերպ չենք վերացնի, որովհետև խոսում ենք արդարության մասին: Եթե մենք խոսում ենք արդարության մասին, բայց ուզում ենք այդ հարցը լուծել ստանդարտ սխեմայով, այդ դեպքում դատարանների փոխարեն կլիներ ՏՏ ինչ-որ ավտոմատացված ծրագիր, որը կլուծեր վեճերը: Բայց կյանքը ցույց է տալիս, որ դա անհնարին է: Այնպես որ նմանատիպ հարցերը պետք է քննարկել և լուծել անհատական մոտեցումներով: Եվ արդար լինել:

Ա. Ա. – Փոխվե՞լ են հաճախորդները բանկային համակարգում: Ես մի ընկեր ունեմ. նա Ամերիկայում սովորել և եկել էր Հայաստան: Այստեղ իրեն տվել էին խոշոր գործարարների հետ բանակցություններ վարելու ծանր գործը: Նա միշտ շոկի մեջ էր: Ասում էր՝ ես ոչ մի կերպ չեմ կարողանում այդ մարդկանց որևէ բան բացատրել: Լեզու չեմ կարողանում գտնել: Այնքա՜ն պրիմիտիվ են: Շատ փող ունեն ու սկզբունքորեն չեն հասկանում «լիկվիդայնություն» տերմինը: Ձեր կարծիքով, մեր ֆինանսական գրագիտության մակարդակը փոխվե՞լ է, թե՞ ոչ:

Մ. Գ. – Սյս ամիս լրացավ 20 տարին, որ ես բանկային համակարգում եմ աշխատում: Ես այդ գործում եմ, կարելի է ասել, ռեալ առևտրային բանկային համակարգի ձևավորման օրից: Բանկային օրենսդրության էական ռեֆորմը 1996-ին էլ եղավ: Այդ ժամանակ ՀՀ ԿԲ-ում անցա աշխատանքի: Ես կարծում եմ, որ, իրոք, շատ է զարգացել հատկապես բիզնես միջավայրի ֆինանսական կարգապահությունը: Չեմ կարող ժխտել դա: Բայց, այնուամենայնիվ, ո՛չ բիզնես միջավայրն է այնպես զարգացել, ինչպես մեզ պետք է Հայաստանի պայմաններում, ո՛չ էլ հենց բիզնեսը: Ես կարծում եմ, որ զարգացման մեջ կան շատ վեկտորներ, որոնք սխալ ուղղությամբ են գնում մինչև օրս: Բիզնեսների ասիմետրիկ կապիտալիզացիան, համեմատած բանկային համակարգի հետ, շատ վտանգավոր երևույթ է: Դուք տեսե՛ք՝ բանկային համակարգն ինչքան կապիտալ ունի՝ ռեալ ներդրում: Բանկային համակարգում սեփականատերերը ռեալ միջոցներ են ներդրել ու ռեալ ռիսկեր են վերցրել իրենց վրա: Ես չեմ կարող նույնը ասել մեր բիզնեսների զգալի հատվածի մասին, չեմ կարող ասել, որ ունենք ռեալ կապիտալիզացված բիզնես դաշտ և բիզնես կապիտալի շուկա ընդհանրապես: Մեր բիզնես դաշտն իրականում ավելի շատ վարկային միջոցներով է ձևավորվել և շարունակում է այդպես գործել: Ես չեմ ուզում դրա պատճառների մասին խոսել, որովհետև դրանք առանձին քննարկման շատ գլոբալ ու լուրջ հարցեր են: Եթե վստահություն չկա, փորձում ես վարկերով աշխատել, եթե նույնիսկ սեփական միջոցներ ունես: Սա շատ լուրջ հարց է, ու ես վտահ չեմ, որ մեզանում այդ հարցը խորապես վերլուծվում է: Կարծում եմ, որ եթե այդ հարցը խորը չվերլուծվի, մենք տնտեսական ապագա չենք ունենա, որովհետև տնտեսական հաջողությունների խոչընդոտ հանդիսացող ամենալուրջ խնդիրը ներդրումային գրավչությունն է: Եթե բիզնես ներդրումներ չլինեն,տնտեսական զարգացման իմաստով դա մեծ խընդիր է: Վերջին 20 տարվա ընթացքում բանկերը լավ թե վատ լուրջ կապիտալիզացվել են և հիմնականում դարձել են բացարձակ հրապարակային: Ես դա ուղղակի երաշխավորում եմ: Ասեմ՝ ինչու: Մեր մոտիվացիան հրապարակային լինելն է. մենք հրապարակայնորեն հաշվետու ենք: Անկախ ամեն ինչից՝ մենք ձըգտում ենք առավել հրապարակային լինել, որովհետև մենք գործ ունենք ավանդատուների հետ: Եթե միջոցներ ներգրավելու ֆունկցիա ենք իրականացնում, մենք չենք կարող հրապարակային չլինել: Եթե մենք լինենք փակ, մեզ միջոցներ չեն վստահի: Ես չեմ ուզում ասել՝ մենք լավն ենք, մնացածը վատն են: Բայց ցանկացած երկրում մասնավոր բանկային համակարգը հրապարակային է: Պետք չէ նույնիսկ հարկային իմաստով նրան վերահսկելը: Եթե ինքդ քեզ գովում ես, չես կարող ասել՝ ես լավն եմ, շահութաբեր եմ, բայց շահութահարկ չեմ վճարի: Այդտեղ բացատրություն չի լինի: Ու այդ իմաստով ես շատ անկեղծ եմ ասում՝ մենք հաճախ ավելի շատ հարկ ենք վճարում, քան կարող ենք վճարել: Որովհետև մենք մոտիվացված ենք շահութաբերության ցուցանիշներ ապահովել, քանի որ դա նախ և առաջ բանկային գործի որակի առաջնային ցուցանիշն է: Եթե մենք անհրաժեշտ շահույթների մակարդակ չապահովենք, Արտակ Ալեքսանյանն ավանդատու չի դառնա մեր բանկում: Մեծ կամ փոքր՝ կապ չունի: Շահութաբերությունը հետաքրքրում է բոլորին՝ սկսած փոքր ավանդատուից, վերջացրած արտաքին դոնորներով, որոնց հետ մենք նույնպես աշխատում ենք: Այդ իմաստով մենք ոչ հրապարակային բիզնեսների համեմատ հակառակ մոտիվացիայի մեջ ենք: Բիզնեսների զգալի մասը, ցավոք, նման խնդիր չունի մեր երկրում. հակառակը: Դա նույնիսկ ամբիցիայի և ճաշակի հարց է: Ես հաճախ զարմանում եմ՝ ինչպես են մարդիկ բավարարվում բիզնեսի փակ, ոչ թափանցիկ և փոքր կոնցեպտով: Գուցե իրենց ստացած շահույթը բավարարո՞ւմ է, և մարդիկ ձգտում չունե՞ն:

69-for-print-514

Ա. Ա. – Աճեմօղլուն գրել է գիրք, որը համարվում է 21-րդ դարի լավագույն տնտեսագիտական գրքերից մեկը՝ «Ինչո՞ւ են ազգերը ձախողում»: Աճեմօղլուն ասում է, որ երեք հիմնական, կարևոր ատրիբուտ կա չձախողելու համար: Նա բերում է ձախողման օրինակներ: Առաջինը ժողովրդավարությունն է: Ցավոք սրտի կամ բարեբախտաբար, չկան ոչ ժողովրդավար հաջողակ պետություններ: Այլ բան է, երբ երկիրը հարուստ է, այլ բան է, որ ժողովուրդն է գոհ: Երկրորդը ազատ շուկայական մրցակցային տնտեսությունն է: Նա բերում է Հյուսիսային Եվրոպայի մոդելների օրինակը: Եվ պարզվում է, որ այդ տարածքների ժողովուրդները համաձայնել են շատ հարկ վճարել որակյալ և բոլորի համար նախատեսված ծառայություններ ունենալու համար: Եվ երրորդ, ամենակարևոր բանը՝ պետական լիբերալ քաղաքականությունը: Այսինքն՝ կարգավորել, բայց չմիջամտել, վերահսկել, բայց չխառնվել: Դուք 20 տարի որոշումներ եք կայացնում մեր երկրի ֆինանսական համակարգում: Կարո՞ղ եք ասել՝ ինչ է մեզ պետք չձախողելու համար: Ապրիլյան պատերազմը մեզ համար ապտակ էր այն իմաստով, որ մենք բոլորս սթափվեցինք թմբիրից: Կարծես բոլորը հասկացան, որ մենք կարող ենք զրկվել Ղարաբաղից, մենք կարող ենք զրկվել մեր սահմաններից, մենք կարող ենք զրկվել մեր անկախությունից, մենք կարող ենք զրկվել մեր նոր սերնդից: Այսինքն՝ մարտահրավերները շատ շոշափելի են դարձել: Մենք հասել ենք մի կրիտիկական կետի, որ պիտի հասկանանք՝ ինչ անել չձախողելու համար:

Մ. Գ. – Պրոբլեմ համար մեկ՝ մենք մանրամասն չենք մոդելավորում կամ ի վիճակի չենք մոդելավորել մեր նպատակները, թե մենք ինչ ենք ուզում: Մենք ուզում ենք լիբերալիզմ, դեմոկրատիա: Դա մեզ ի՞նչ պետք է տա. նպատակը հստակ չէ: Չունենք կայուն պատկերացում ապագայի մասին: Շատ դեպքերում սոցիալիզմից թռչում ենք դեպի ինչ-որ բուրժուական ծայրահեղություն, հետո առանձին դեպքերում վերադառնում ենք ինչ-որ սոցիալիստական սկզբունքների: Ես այս խնդիրների քաղաքական մասի մասնագետը չեմ և խոսում եմ որպես քաղաքացի կամ բանկիր: Վերջին 20 տարվա ընթացքում ես ականատես եմ եղել բիզնես ոլորտի հանդեպ հակասական վերաբերմունքի ռադիկալ տարբեր դրսևորումների: Այդպիսի ճոճը շատ վտանգավոր է: Դա գալիս է հստակ ռազմավարություն և մանրամասն շարադրված նպատակ չունենալուց: Եթե մենք ունենայինք կոնցեպտ, կասեինք՝ ստո՛պ, սա է մեր կոնցեպտը, սա է մեր հենման կետը: Այդ դեպքում օլիգարխիայի, զինվորականի, իշխանավորի, գործարարի և վերջապես քաղաքացու հանդեպ վերաբերմունքը ավելի հստակ կլիներ, նրանցից ակնկալիքը՝ նույնպես: Եթե ասում ենք՝ սա ճիշտ է կամ սխալ, պետք է ասենք, թե ինչի՛ համեմատ է ճիշտ կամ սխալ: Գեղեցիկ կինն էլ է, չէ՞, գնահատվում: Ինչ-որ էտալոն պետք է լինի: Մենք չունենք այդ էտալոնը: Չկա բացատրություն, հասարակությունը չունի միասնական վերաբերմունք ապագայի նկատմամբ: Դա շատ ցավոտ բան է: Եթե մենք չհասկանանք, թե ինչ պետություն ենք ուզում կառուցել, չենք կարող առաջ գնալ: Ու չենք էլ հասկանա՝ առա՞ջ ենք գնում, հե՞տ, ձախողո՞ւմ ենք, թե՞ հաջողում: Ես համարում եմ, որ իմ գործի մեջ պետությունը պետք է լինի իմ գործընկերը, իսկ կյանքի մեջ՝ հենարանը: Մեր պրոբլեմը հանրային կոնսենսուսի բացակայությունն է:

Ա. Ա. – Այդ դեպքում ինչի՞ց սկսել, ի՞նչ օրակարգ ձևավորել:

Մ. Գ. – Պետք է հստակ հասկանանք՝ մեր երկիրն ինչ մոդելի երկիր պետք է լինի: Այսինքն՝ օրինակ՝ տընտեսության մասով մենք ուզում ենք ունենալ բաց, լիբերալ, ընդհուպ մինչև օֆշորային տնտեսությո՞ւն, թե՞ ուզում ենք պետության կողմից միկրոմակարդակով կարգավորված և պետական սեփականության դոմինանտով տնտեսություն, որը, օրինակ, ռուսներն ունեն: Այս իմաստով իրենք ավելի կոնցեպտուալ են. ճիշտ է, փորձը ցույց է տալիս, որ ավելի անարդյունավետ կոն-ցեպտ է, բայց կոնցեպտ է: Ու իրենց հարցադրումները հենց այդ կոնցեպտից են բխում: Պետք է սահմանել ողնաշարը, տալ ուղղությունները, համաձայնության գալ ապագայի հարցում: Այդ դեպքում մենք կկարողանանք հասկանալ, թե մեր քայլերը բխո՞ւմ են այդ ապագայից, այդ կոնցեպտից: Կունենանք չափման միավոր, թե այս օրենքը կամ նորմը մեզ օգնո՞ւմ է, թե՞ խանգարում է: Այսինչ ոլորտը հեռանկարայի՞ն է, թե՞ ոչ: Վեկտորներ են պետք, համակարգ և ուղղություն:

newmag #69 / ապրիլմայիս 

Գրել կարծիք