Հովհաննես Իգիթյան. «Մենք անկախություն տեսած ազգ ենք»

Հովհաննես Իգիթյան. «Մենք անկախություն տեսած ազգ ենք»

Նա ժամանակին եղել է ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ, գործել է ԵԽԽՎ, ԵԱՀԿ ու եվրոպական այլ կառույցների կուլիսներում: Անկախության մասին ունի իր ուրույն տեսակետը:

ԵԽԽՎ-ում Հայաստանի պատվիրակության նախկին ղեկավար, միջազգային փորձագետ Հովհաննես Իգիթյանը, երբ մտավ «Դը քլաբ», որտեղ պայմանավորվել էինք ու Արտակի հետ նստած սպասում էինք, մի պահ ինձ հիշեցրեց Ջորջ Քլունիին: Մի տարբերությամբ միայն. Քլունին երբեք չի եղել ՀՀՇ վարչության անդամ: Իգիթյանը վաղուց է հեռացել ակտիվ քաղաքականությունից, ինչի համար ափսոսում են նրա համակիրները, որոնք համոզված են, որ միջկուսակցական պայքարում, իշխանության վերին էշելոններում և ընդդիմության հարթակներում պետք է լինեն նրա պես ինտելեկտուալ, կիրթ և քաղաքակիրթ անհատականություններ:

Գնել Նալբանդյան – ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, երբ մենք անկախացանք, ՀՀ որևէ նախագահ չի ասել, թե մենք ուր ենք գնում: Ոչ էլ որևէ վարչապետ է այդ մասին խոսել: Ոչ ոք չի ասել, որ մենք, ասենք, Սովետական միությունից գնում ենք դեպի Եվրոպական Միություն: Բոլորը գիտեին, որ անցումային փուլում ենք, բայց ե՞րբ և ո՞ւր ենք հասնելու. այդ մասին որևէ ղեկավար պաշտոնապես չի խոսել: Դուք ի՞նչ եք մտածում այդ մասին:

Հովհաննես Իգիթյան Ուր ենք գնում: Սա ես համարում եմ կարևոր ռազմավարական հարց, բայց ոչ հիմնական: Անկախություն ունեն 200-ից ավելի երկրներ, և ամեն մեկն ինչոր տեղ է գնում: Բայց անկախության հիմնական նպատակը ճանապարհը չէ, որով գնում ես: Առաջինը հոգեբանությունն է. ժողովուրդը հասկանում է` դա ինչ է, և ցանկանում է դա ունենալ: Այս տեսակետից եկեք վերհիշենք, թե ինչ է տեղի ունեցել 25 տարի առաջ և դրանից 2-3 տարի առաջ (որովհետև ես համարում եմ, որ անկախության գագաթնակետը 88 թվականն էր, չնայած հայ ազգը միշտ էլ ձգտել է անկախության): Մենք այն ազգն ենք, որը տեսել է անկախություն:

Գ. Ն. – Նկատի ունեք 1-ին հանրապետությո՞ւնը:

Իգիթյան Առաջին հանրապետությունը: Նկատի ունեմ անկախ լինելը նույնիսկ ուրիշի լծի տակ: Սա կարևորությամբ համար մեկ հարցն է: Այսինքն՝ ժողովուրդը գիտեր՝ դա ինչ է, և ուզում էր: Շատերը ասում են, թե անկախությունը վերևից իջավ, երբ Սովետական միությունը փլուզվեց:

Գ. Ն. – Դուք համաձայն չե՞ք այդ մտքի հետ:

ԻգիթյանԴա կարող են ասել որոշ երկրներ, որոնք չհասկացան, թե ինչ տեղի ունեցավ, որոնք չեն պայքարել այդ բանի համար և նույնիսկ չգիտեին՝ այդ անկախության հետ ինչ է պետք անել: Եվ այդ անկախությունն այնպես օգտագործեցին, որ ստացվեց միջին դարերի ֆեոդալական սուլթանության նման մի մոդել: Այդպիսի պետություններում անկախության իմաստը սովորաբար թելադրում է այսպես ասած առաջնորդը: Ինքն է որոշում, թե իր ժողովուրդը ինչքան է հասունացել, ինչքան անկախ պետք է լինի այս կամ այն հարցում՝ տնտեսական, սոցիալական կամ արտաքին քաղաքական: Մեզ մոտ հակառակն էր: Հասարակությունը շատ ավելի պահանջատեր էր:

igitianphoto7

Գ. Ն. – Նկատի ունեք՝ 1988 թվականի՞ն:

Իգիթյան88-ը վերցնենք, 90-ականները: Ցանկացած ժամանակ: Բոլոր 25 տարիները: Ես չեմ ուզում հիմա վերջին հարցին պատասխանել, որը ենթադրաբար լավատեսական պետք է լինի. ուր ենք գնում, կամ ինչ պետք է լինի, կամ նման մի բան: Առայժմ ասենք այսքանը. մեր անկախությունը սկսվել է ներքևներից, և հենց ներքևներն են ընտրել իրենց առաջնորդներին, ոչ թե նրանք ինքնակոչ են եղել: Առանց ընտրությունների՝ ժողովուրդն ընտրեց իր առաջնորդներին և թելադրում էր այս կամ այն բանը: Եթե որևէ առաջնորդ անում էր մի քայլ, որը համահունչ չէր հասարակության պահաջներին կամ ցանկություններին, նա հեռանում էր քաղաքական դաշտից: Վերցնում էր մի փոքր բիզնես և սկսում էր դրանով զբաղվել կամ հեռանում էր Հայաստանից:

Արտակ Ալեքսանյան – Պարո՛ն Իգիթյան, Դուք հիմա շատ եք ճանապարհորդում և գիտեք, որ վերջին 25 տարում Հայաստանը ձախողել է բոլոր տնտեսական բարեփոխումները, բնակչության թվաքանակը էապես նվազել է և նվազում է: Յուրաքանչյուր երրորդը, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, աղքատ է: Մենք ունենք 1մլն աղքատ մարդ, որոնցից, եթե չեմ սխալվում, 300 հազարը ծայրահեղ աղքատ է: Քառօրյա պատերազմի ընթացքում պարզվեց, որ վատ վիճակում է նույնիսկ բանակը՝ այն միակ այսպես ասած ինստիտուտը, որի շուրջ ամենամեծ զոհողությունների գնով ամենամեծ ջանքերն են ներդրվում: Քաղաքական իմաստով 25 տարվա մեջ, եթե չհաշվենք 91 թվականը, չի եղել որևէ ընտրություն, որ անցնի քիչ թե շատ նորմալ պայմաններում: Այսինքն՝ կտրվելով քաղաքական որևէ գայթակղությունից՝ նայում ենք Հայաստանի 25 տարվա ցուցանիշներին. ժողովրդավարական ազատությունները նվազում են, ազատ ընտրություններ չենք կարողանում կազմակերպել, տնտեսությունը կատաստրոֆիկ վիճակում է, դեմոգրաֆիան՝ ավելի վատ: Ահա մեր ձեռքբերումները:

ԻգիթյանՄեր ցանկություններն ու ակնկալիքներն ավելին էին, քան ընձեռում էր իրականությունը: Այսինքն՝ մենք ամբողջ ազգով դժգոհ ենք այն ամենից, ինչ ունենք: Այսինքն՝ մենք մեղադրում ենք ոչ թե անկախություն երևույթը, այլ մարդկանց, որոնք այդ անկախությունը պարտավոր են օգտագործել որպես գործիք և լուծել այն խնդիրները, որոնք Դուք նշում եք: Մենք չենք ասում, որ Սովետում մնայինք՝ լավ կլիներ: Չէ՞ որ այն, ինչ Դուք ասում եք, հնարավոր չէր լուծել՝ Սովետի կամ այլ երկրի մաս լինելով:

igitianphoto6

Ա. Ա. –  Մեզ հայտնի առաջին ապագաղութացումը տեղի ուենցավ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո: Աֆրիկայում: Այդ մայրցամաքի ժողովուրդներն ապագաղութացան, անկախություն ձեռք բերեցին ու սկսեցին իրար ուտել: Նույնը կատարվում է հիմա մեր տարածաշրջանում: Վերանանք լիդերներից, Տեր-Պետրոսյանի, Քոչարյանի կամ Սարգսյանի ժամանակաշրջաններից և նայենք ՄԱԿ-ի անդամ երկրի ցուցանիշներին: Սովետական  բռնապետության շրջանում հասել ենք 3,6 միլիոնի, հիմա 2,5 միլիոն էլ չկանք: Ոչ մի բան չենք կարողանում ինքնուրույն անել:

Իգիթյան Ես կարող եմ այլ երկրների փորձը բերել և հիմնավորել, որ անկախություն ունենալուց հետո նրանք կարողացել են լավ հասարակություն կառուցել: Պետության հիմնական նպատակը, ի վերջո, ժողովրդի գոհ լինելն է եղել, բավարաված լինելը: Ի վերջո, տանկերի  քանակությունը չէ, նույնիսկ որոշ դեպքերում բյուջեի ծավալը չէ: Կան, չէ՞, Հայաստանի նման երկրներ, որոնք կարողացել են: Հիմա մենք չենք կարողանում: Կան շատ օբյեկտիվ պատճառներ, բայց շատ մեծ է նաև սուբյեկտիվ գործոնը: Կարևոր չէ, թե այդ սուբյեկտիվ գործոնը այդքան մեծ նշանակություն ունի՞, թե՞ ոչ: Ավելի կարևոր է, որ ժողովուրդն է այդպես մտածում: Եթե մենք դուրս գանք փողոց և հարցնենք՝ ինչու մենք ունենք այս կամ այն խնդիրը, ոչ ոք չի ասի՝ անկախությունը վատ բան էր, այդ պատճառով խնդիրը չի լուծվում: Ձեզ կասեն՝ Ռոբերտն այսպես արեց, Սերժն այսպես արեց, Լևոնն այսպես արեց կամ չարեց, այդ պատճառով էլ այս խնդիրներն ունենք: Սա նշանակում է, որ, ի վերջո, գլոբալ տեսակետից մեր ազգի մտածելակերպում կա «պետություն» հասկացությունը: Դա շատ կարևոր է: Կան շատ ազգեր՝ հայերից ավելի մեծ քանակությամբ, որոնք չունեն պետություն կամ ունեն, չեն օգտագործում դա, փլուզման եզրին են:

Գ. Ն. – Որքան ես հասկանում եմ, վրացիներն ուզում են ապրել եվրոպացիների հետ, ադրբեջանցիները՝ թուրքերի: Հայե՞րն ում հետ են ուզում ապրել՝ եվրոպացիների՞, ռուսների՞, իրանցիների՞:

Իգիթյան Ոչ թե ադրբեջանցիներն են ուզում այդպես ապրել, այլ Իլհամ Ալիևն է ուզում, որ իր ժողովուրդն այդպես ապրի: Հաշվի առնելով սահմանդրության վերաբերյալ իր վերջին առաջարկները՝  նա դասական սուլթանատ է կառուցում: Ես չգիտեմ՝ Ադրբեջանի ժողովուրդն ինչ է ուզում: Եթե չկա խոսքի ազատություն կամ ազատ կամարտահայտություն, դժվար է հասկանալ՝ ժողովուրդն ինչ է ուզում: Դա նույնն է, որ փորձենք հասկանալ, թե 30-ական թվականներին ԽՍՀՄ բնակչությունն ինչ էր ուզում:

igitianphoto4

Գ. Ն. – Մե՞նք ինչ ենք ուզում:

Իգիթյան Հարցն այն չէ, թե մենք ինչ ենք ուզում, այլ այն, թե որ մոդելն է ավելի բնորոշ ազգին: Իմ կարծիքով, մեզ բնորոշ են եվրոպական չափանիշները, մարդու իրավունքները, ազատ շուկայական հարաբերությունները: Դա մեզ ավելի բնորոշ է: Հիմա փորձենք գիծը քաշել, ինչպես Դուք հարցի մեջ դնում եք. ասիակա՞ն մոտեցում, ռուսակա՞ն, թե՞ եվրոպական մտածելակերպ: Եվրոպական մտածելակերպ ունենալը դեռ չի նշանակում, որ կարող ես լինել Եվրոպական Միության անդամ: Այնտեղ քեզ սպասո՞ւմ են, թե՞ չեն սպասում: Դա երկրորդական է: Հարավային Կորեան, օրինակ, կամ Շվեյցարիան, չլինելով Եվրոպական Միության անդամ, նույն մտածելակերպն ունեն: Նույնն էլ այն միտքը, որ դուք կարող եք գյուղացուց էլ լսել. արդարություն չկա: Պարզ գյուղացիներն էլ ասում են, որ արդարություն չկա: Դա նշանակում է, որ օրենքը կա՛մ կատարյալ չէ, կա՛մ հավասարապես չի գործում բորլորի համար: Այլ կերպ սա կոչվում է իրավական պետության ակնկալիք: Գյուղացին այս կամ այն կերպ ասում է՝ ես իրավական պետություն եմ ուզում:


[ Անկախություն – 25 ]


Գ. Ն. – Բայց մենք կարծես թե և՛ իրավական պետություն ենք ուզում, և՛ սատարում ենք ՊՊԾ գնդի գրավումն ու բանագնացների, բժիշկների պատանդառությունը: Մի՞թե սա տրամաբանական իրավագիտակցություն է: Չէ՞ որ այս երկու երևույթները հակասում են միմյանց:

Իգիթյան Շատ հաճախ ամերիկյան կինոներում է լինում, որ բանկը թալանած բանդիտն ավելի դրական կերպար է լինում, քան այն քննիչը կամ ոստիկանը, որը փորձում է բռնել նրան: Դա գալիս է այն պայմաններից, որոնք նրանք ստեղծում են, երբ փորձում են բռնել: Ինձ թվում է, որ այս ամբողջ դժգոհությունը իշխանությունների հանդեպ, իշխանություններին չհավատալը, գրեթե բոլոր իշխանավորների անօրինական վարքը տեսնելը, կոռուպցիան… Այս ամենը բերեցին նրան, որ հասարակությունն ավելի դրական է համարում «Սասնա ծռերի տղաների» արարքը, քան թե գործողությունները ոստիկանների, որոնք պետք է պաշտպանեին կարգ ու կանոնը: Այդպիսի բան չէր լինի նորմալ երկրներում, որտեղ գործում է օրենքը, որտեղ մարդիկ ունեն այն, ինչ պետք է իրենց համար ստեղծի պետությունը:       

igitianphoto5

Ա. Ա. – Լավ, այս ռոբինհուդիզմն ո՞ւր կարող է հասցնել: Նրանք, ովքեր ո՛չ իշխանություն են և ո՛չ էլ ռոմանտիզացնում են «Սասնա ծռերի» արարքը, այսինքն՝ հասարակության այն անդամները, որոնք կարող են ինքնուրույն մտածել և սթափ վերլուծել տեղի ունեցածը, պարզվում է՝ փոքրամասնություն են: Ստացվում է, որ 25 տարվա ընթացքում Հայաստանում չեն ձևավորվել հասարակության ներսում անառարկելի հեղինակություն վայելող անհատականություններ: Պարզվեց` միակ հեղինակությունը ղարաբաղյան գեներալ Վիտալի Բալասանյանն է, որը կարող է ազդեցիկ միջնորդ լինել անհաշտ կողմերի միջև: Եվ երկրորդը. «Սասնա ծռերի» պատմությունը ցույց տվեց, որ մեր երկրում փոշիանում է նաև պետական ինստիտուտների հանդեպ պատկառանքը: Այսինքն՝ իրավապահ մարմիններին վերաբերվում ենք ոչ թե որպես պետական ֆունդամենտալ մարմնի, այլ որպես քաղաքական մրցակցի: Մի՞թե սա պետություն կոչվող օրգանիզմի հիվանդության ազդակ չէ:

Իգիթյան Ձեր այս հարցի մեջ պատասխանը կա: «Սասնա ծռերի տղաները», հարձակվելով ՊՊԾ գնդի վրա, այդ գնդի մեջ չէին տեսնում պետական ինստիտուտ: Քաղաքակիրթ աշխարհում պարզ է, որ փողոցում կանգնած մեկ ոստիկանը պետությունն է: Եթե նա պետության, օրենքի անունից է գործում, ապա նրա դեմ արված ցանկացած անօրինական քայլ համարվում է ոտնձգություն պետության դեմ: «Սասնա ծռերի տղաները» չէին գիտակցում և ընդունում, որ իրենք պետական ինստիտուտ են քայքայում: Եվ երկրորդը, որն ավելի կարևոր է. հասարակությունը, սկսած նախագահից, չուներ այդ գիտակցումն ու վերաբերմունքը: Ոստիկանի մեջ պետություն չտեսնելը պրոբլեմ է, որն անկախության հետ կապ չունի:

Գ. Ն. – Դուք կարծում եք՝ Հայաստանում հասարակությունը գիտի՞՝ ինչ բան է անկախությունը: Քաղաքական դեմքերը կամ կուսակցականները գիտե՞ն, պետական, տնտեսական, մշակութային գործիչները գիտե՞ն:

Իգիթյան Ես կասեի՝ ոչ թե գիտեն, այլ գիտեն, թե ինչ պետք է պահանջես, որ պետությունը լուծի խնդիրը: Ինչի համար է պետությունը, անկախությունը. ա՛յ, սա գիտեն:

igitianphoto2

Գ. Ն. – Գիտեն, բայց չեն կիրառում:

Իգիթյան Չէ՛, հասարակությունը գիտի, բայց անջատված է այն մարմիններից, որոնք պետք է իրականացնեն: Սա է խնդիրը Հայաստանում: Մեր հասարակությունը շատ ավելի զարգացած է, քան իշխանավորները, որոնք պետք է պարզապես կատարեն իրենց ուղղակի պարտականությունները: Հասարակությունն ավելի պահանջկոտ է դարձել, սակայն չի կարողանում իշխանությանը դարձնել իր պահանջների իրագործման շարժիչ ուժ:

Գ. Ն. – Եվ ի՞նչ եք կարծում. ի՞նչ պետք է լինի, որ ձևավորվի այդ շարժիչ ուժը: Որքա՞ն ժամանակ է պետք, կամ ի՞նչ իրադարձություն կնպաստի դրա առաջացմանը:

Իգիթյան Հայաստանում շատերը չեն սիրում, որ ասում ենք՝ մենք փոքր երկիր ենք, բայց այդպես է: Կոմպակտ երկիր է, մարդկանց ճանաչում ենք, խնդիրները գիտենք… Դրականն այն է, որ եղած խնդիրները լուծելը շատ հեշտ է: Մեծ գումարներ և մեծ ռեսուրսներ չեն պահանջվում, որ Հայաստանը որոշ հանգամանքների դեպքում դարձնենք այն պետությունը, որը ցանկանում է հասարակությունը:

Գ. Ն. – Հայաստանում ինչ-որ բան փոխելու համար մի՞ սերունդ պետք է փոխվի, երկո՞ւ, երե՞ք: Հարյո՞ւր տարի պետք է անցնի, երե՞ք հարյուր:

igitianphoto3

Իգիթյան Ես եղել եմ թե՛ իշխանության մեջ լինել, թե՛ ընդդիմության: Բայց երբ սկսեցի հեռվից նայել, երբ վերլուծելու ժամանակ ունեցա, որոշ բաներ պարզեցի ինձ համար: Նայեք՝ անկախությունը մեզ համար ինչով էր կարևոր: Սովետական պետությունը, այո՛, փլուզվում էր, և մենք պետք է կարողանայինք հասցնել կառուցել նորը, Բացի դրանից՝ մենք նաև պետք է հաշվի առնենք, որ աշխարհով մեկ սփռված մեր ազգը (պայմանական ասենք) 10 միլիոն է: Ամեն մեկը, մի տեղ ապրելով, իհարկե, փորձում էր պահել իր հայությունը: Հայաստանի անկախությունը ցնցեց մեր ազգին, ազգասիրությունն արթնացավ: Մեկը կասի՝ Ղարաբաղի շարժումն ինչոր բան ավելացրեց, մյուսը կասի, որ երկրաշարժն ինչոր բան փոխեց: Նշանակություն չունի: Ազգը ստացավ հենարան, երկրագնդի վրա մի փոքր տեղ, որը որ կոչվում է պետություն: Ընդ որում մեր ժողովրդի կեսից ավելին երբեք չի եղել այստեղ ու երևի չի էլ գալու, բայց ապրելով հեռուներում՝ գիտի, որ պետություն ունի: Եվ դա հայ մարդուն օգնում է հասկանալ իր պատմությունը, իր լեզուն, իր մշակույթը: Սա շատ կարևոր հանգամանք է: Ցավոք, չստացվեց, որ մեր ազգի ամեն ներկայացուցիչ ինչոր ձևով ազդեցություն ունենար և օգներ պետություն կառուցելու գործում (նկատի չունեմ ֆինանսական օգնությունը): Սա՝ մեկ: Երկրորդը. մենք ի վերջո ստացանք գործիք, որը կոչվում է անկախություն: Հասարակությունն այն օգտագործում է քիչ, իշխանավորները՝ ավելի շատ: Բայց անդառնալի ոչինչ տեղի չի ունեցել: Անդառնալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել Իրաքում, որն այլևս պետություն չի դառնալու, Սիրիայում, ցավոք: Ես չեմ ուզում թվարկել այն բոլոր երկրները, որոնցում անդառնալի պրոցեսներ են սկսվել, որտեղ որակն է փոխվել, և այդ տարածքների ժողովուրդները երբեք չեն կարողանա ստեղծել այն պետությունը, որը երազել են, կամ վերածնել այն, ինչ եղել է: Հայաստանից արտագաղթը նշանակություն չունի: Հեռացածները լավ պայմանների դեպքում կարող են վերադառնալ: Հայաստանում առայժմ այս վիճակում ես չեմ տեսնում որևէ անդառնալի բան: Թե՛ փողերի տեսակետից , թե՛ տնտեսության, թե՛ մարդկային ռեսուրսի տեսակետից:

Ա. Ա. – Պարո՛ն Իգիթյան, ժամանակակից տեսություն կա, որ աշխարհը նոր իրավակազմակերպական համակարգեր է ստեղծում, որոնցում պետությունները շատ պայմանական են լինելու: Խոսքը վերաբերում է նրան, որ առանձին տարածքներում, առանձին ինքնուրույնության համար պետք է ոչ թե պետություն, այլ տնտեսական իմունիտետ: Չէ՞ որ կան վերազգային կորպորացիաներ, որոնք շատ ավելի ազդեցիկ են, քան առանձին երկրները, միջազգային կազմակերպություններն ու միջազգային իրավունքը: 20-րդ դարում ազգերի պաշտպանության լավագույն ձևը պետության շուրջ համախմբվելն էր, հիմա որոշակի տնտեսական իմունիտետներ ունենալն է: Այդ իմաստով հնարավո՞ր է, օրինակ, որ 50 տարի հետո պետությունները վերանան , դրանց տարածքներում հիմնվեն տնտեսական գոտիներ:

Իգիթյան Հետաքրքիր է: 1996-թվականին ես ելույթ ունեցա ԵԱՀԿ վեհաժողովում, որտեղ մի միտք ասացի, որն այն ժամանակ ինձ թվում էր ֆանտաստիկ: Ես ասացի՝ այնպիսի պրոցես է, որ սահմանները կվերանան պետությունների միջև, և դրանցում ապրող քաղաքացիների համար կստեղծվի ուղղակի իշխանության պատասխանատվության գոտի: Եվ, իրոք, այդպես էր Եվրամիության ստեղծման ընթացքում և դրանից հետո: Բայց հիմա մենք այլ պրոցես ենք տեսնում: Եթե տենդենցի տեսանկյունից նայենք, կտեսնենք, որ այսպիսի միությունների մեջ առանձին էլեմենտները փորձում են ավելի անկախ լինել: Եթե Դուք այս հարցը տայիք երկու տարի առաջ, ես կասեի՝ այո՛, այդպես է: Բայց այսօր հակառակն է: Պետությունը փորձում է հետ բերել ոչ միայն արտաքին քաղաքականությունը, ռազմական քաղաքականությունը, այլ նաև տնտեսական ինքնուրույնությունը, ֆինանսական ինքնուրույնությունը: Մի քանի տարի առաջ եվրագոտին ընդլայնվում էր, և երկրները հերթ էին կանգնել, որ որոշ պահանջներ կատարեն և դառնան եվրագոտու անդամ: Հիմա հակառակն է, բայց ամեն դեպքում տնտեսական հարցը եղել և մնում է ամենակարևորը:

Գ. Ն. –  Մեր զրուցակիցներին վերջում խնդրում ենք որոշել, թե ով կարող է լինել newmag-ի հաջորդ զրուցակիցը: Անկախության մասին ո՞ւմ մտքերը կցանկանաք կարդալ մեր ամսագրի 72-րդ համարում:

Իգիթյան Ալեքսանդր Արզումանյանի:

newmag #70

Գրել կարծիք