Պարույր Հայրիկյան. Անկախություն` հայ-թուրքա-ռուսական պատերազմի միջով

Պարույր Հայրիկյան. Անկախություն` հայ-թուրքա-ռուսական պատերազմի միջով

Անկախության 25-ամյակի առթիվ newmag-ը անցկացնում է հարցազրույցների շարք: Այս անգամ հյուրը Պարույր Հայրիկյանն է:

Պարույր Հայրիկյանը մեքենան բարեհաջող կանգնեցրել էր Թումանյան-Կողբացի ծանրաբեռնված խաչմերուկում, որտեղ ցերեկը սովորաբար ասեղ գցելու տեղ չի լինում, մի երիտասարդ էլ նրան օգնում էր կայանման համար հեռախոսով վճարում կատարել: «Դը Քլաբի» հաճելի արտաքինով, նիհարիկ, անկախության տարիքի մատուցողուհին Պարույր Հայրիկյանին գիտեր դեմքով: Գիտեր նաև, որ նա «սովետի ժամանակ ինչ-որ բաների համար նստած է եղել»: Կարծում էր, որ Հայրիկյանը պետական գործիչ է (բայց դե` ի՜նչ իմանաս, թե iPhone-ով սպասուհին ինչ նկատի ունի` պետական գործիչ ասելով): Հայրիկյանը խիստ վրդովվեց, երբ իմացավ, որ անկախության մասին իրենից առաջ զրուցել ենք Վազգեն Մանուկյանի և Աշոտ Մանուչարյանի հետ: Ընդհանրապես` մեր զրուցակիցները խանդով են վերաբերվում այն իրողությանը, որ անկախության մասին կարելի է զրուցել ցանկացած մարդու հետ:

69-for-print-486

Գնել Նալբանդյան -Անկախությունն ի՞նչ է` նպատա՞կ է, որին պետք է հասնել, թե՞ աշխատանքային գործիք, որը պետք է ունենալ` ինչ-որ բան անելու համար:

Պարույր Հայրիկյան – Ե´վ այն, և´ այն: Գումարած նաև այն, որ ազգերի համար բնականոն ապրելու միակ ձևն է:

ԳՆ – Ազգերը կարո՞ղ են մեր օրերում անկախություն ձեռք բերել:

ՊՀ – Եթե ազգ են` այո:

ԳՆ – Եթե ազգ չեն` ո՞չ:

ՊՀ – Եթե ազգ չեն` ցեղախումբ են: Ազգ և անկախություն, ազգ և պետություն` հոմանիշներ են: Հայերենում այդքան արտահայտված չեն, բայց աշխարհի շատ լեզուներում կան: Օրինակ, ասում են Միավորված ազգերի կազմակերպություն, չեն ասում` Միավորված պետությունների կազմակերպություն, որովհետև ազգ և պետություն հոմանիշներ են: Ազգ նշանակում է պետություն ունեցող:

ԳՆ – Իսկ տնտեսությունն ի՞նչ գործ ունի այդտեղ: Հնարավո՞ր է անկախ լինել` առանց նորմալ տնտեսություն ունենալու:

ՊՀ – երբ խոսում են ազգերի անկախության մասին, նախ և առաջ նկատի ունեն որոշումներ ընդունելու իրենց իրավունքը: Դա է հիմքում՝ ինքնորոշումն է: Պատահական չէր, որ ամբողջ Սովետական միությունում  բացահայտ գործող կազմակերպություն չկար: Ես ընտրեցի Ինքնորոշում անունը: Ճիշտն ասած` ես չեմ ընտրել, Տիրոջ կամքով է եղել: Պետք է ոչ թե անկախություն ասել, այլ ինքնորոշում: ԱԻՄ հիմնադիրներին ասացի, որ զարմանալի բան եղավ. այգում գործ անելիս հանկարծ կարծես պատգամ ստացա, որ պետք է ոչ թե Ինքնորոշում, այլ Միավորում անվանել, ի՞նչ կարծիքի եք: Բոլորը միանգամից, առանց վարանելու համաձայնեցին: Ուրեմն, եթե դու անկախ պետություն ես, նախևառաջ ինքնորոշման իրավունքով օժտված ազգային հավաքականություն ես, այսինքն՝ մարդկային, էթինկ հավաքականություն: Հետո արդեն՝ դու այդ ինքնորոշման իրավունքն ինչպես կօգտագործես` կհասնես միջազգային իրավական ճանաչման, կհասնես տնտեսական անկախության, ռազմական անկախության, թե հակառակը, ունենալով ինքնորոշման իրավուք, կարող ես նաև հրաժարվել դրանից՝ հանուն բարեկեցիկ կյանքի: Ամերիկայի տարածքներում կան նահանգներ, որ նախընտրել են լինել Ամերիկայի հետ` ավելի ապահով և ավելի բարեկեցիկ կյանքի համար: Դա բացառիկ բան է:

ԳՆ – Ուրեմն կարելի է մեկ ոլորտում լինել անկախ, մեկ այլ ոլորտում` չլինե՞լ անկախ: Այսինքն ռազմական անկախությունը, տնտեսական անկախությունը տարբե՞ր բաներ են:

ՊՀ – Անկախություն մեկ բան է նշանակում՝ ինքնորոշման իրավունք: Ինքնորոշման իրավունքով օժտված քաղաքականություն: Բայց նույն ինքնորոշման իրավունքը կարող է Նորվեգիային հարկադրել չմիանալ ԵՄ-ին, իսկ Չեխիային կամ Լիտվիային` հարկադրել միանալ ԵՄ-ին:

Արտակ Ալեքսանյան – Պարո՛ն Հայրիկյան, անկախությունը, եթե համեմատենք հացի հետ, պետք է ունենա բաղադրիչներ: Պետք է այլուր պարունակի, ջուր, խմորիչ: Երբ մենք նայում ենք մեր անկախության 25 տարիներին` տեսնելու, թե ինչ է եփվել, մենք հասկանում ենք, որ ստացվածն այնքան էլ հաց չէ: 25 տարիների ընթացքում չենք կարողացել կառուցել մրցունակ տնտեսություն. այն ժամանակին կոռումպացված էր, հիմա ասում են` օլիգոպոլիկ: 25 տարիների ընթացքում մենք չկարողացանք կազմակերպել որևէ ընտրություն: Այդ բոլոր ընտրությունների ընթացքում կամ լցոնում էին, կամ ընտրակաշառք էր բաժանում ու վերցնում: 25 տարիների ընթացքում մենք ունենք անկախ պետություն, որտեղից միայն հեռանում են: Հայաստանը 25 տարիները չի օգտագործել հօգուտ Հայաստանի, այսինքն չի ստեղծել մի բան, որով կարող է հպարտանալ: Այդ դեպքում գուցե մենք այն ազգերից ենք, որոնց պետք չէ՞ անկախությունը: 25 տարին շատ չէ, բայց քիչ էլ չէ: Ես չեմ խոսում իշխանության կամ ընդիմության մասին, ես խոսում եմ բոլորիս մասին: Կարելի՞ է 25 տարի ապրել և այդ 25 տարվա մեջ լինել բոլոր ոլորտներում անարդյունավետ:

ՊՀ – Բայց ինպե՞ս կարելի է լինել առաջինը անկախություն ձգտող ազգերի մեջ և հետո չունենալ այն նույն շարունակությունը: Չէ՞ որ սովետոմոլների համար, բոլորի համար ակնհայտ է, որ Հայաստանը առաջինների մեջ առաջինն էր իր ազգային անկախության հարցում: Միայն Հայաստանն է ունեցել հանուն անկախության համար պայքարող կայուն, անընդմեջ գործող կազմակերպություն:

69-for-print-484

ԱԱ – Չխոսենք մինչև 91թ. իրողությունների մասին, խոսենք 1991- 2016թթ. հատվածի մասին:

ՊՀ – Կներեք, երբ խոսում ենք ազգի որակի մասին, ազգը չի սահմանափակվում 1991-2016 թվականներով: Ես խոսում եմ նաև նախնական որակների մասին: Չի կարելի անկախությունը նույնացնել քո տվյալ պահի նույնիսկ տևական պահվածքով: Անկախություն, նախևառաջ, նշանակում է, որ դու քո ճիշտ պահվածքի դեպքում կարող ես ինչ-որ բան փոխել, երբ դու անկախություն չունես, կարող ես ճիշտը ունենալ:

ԱԱ – Վերջին 2000 տարում եղել ենք անկախ ու անընդհատ կորցրել ենք անկախությունը: Փորձը հուշում է, որ անկախություն չենք ունեցել հենց մե՛ր պատճառով:

ՊՀ – Հիմա, հայ իրականության մեջ հայտնվել է նոր մտայնություն և մոտեցում՝ վերջին 300 տարիների համար: Եվ այն բերեց հաջողություն ոչ միայն Հայաստանին, այլև էական նշանակություն ունեցավ մի ամբողջ կայսրության համար:

ԳՆ – Վերջին 300 տարին նկատի ունեք ցարական Ռուսաստանո՞ւմ:

ՊՀ – Հայաստանն այդ ընթացքում նաև Թուրքիայի տարածքում էր: Թուրքիայում և Հայաստանում չկար ազգային հստակ ինքնորոշման գաղափարի վրա հենված քաղաքական ուժ: Հիմա, եթե մի ազգ կարողանում է այդ ամենը ուենալ, այդպիսի մի ուժ ստեղծել, նշանակում է այդ ազգը ունի ներուժ: Եվ դա իմ ներուժը չէ, իմ ազգի ներուժն է: Հիմա մենք (հիմնական հարցին եմ պատասխանում) գուցե այն ազգերից ենք, որ անկախության արժանի չե՞նք: Ո՛չ, համար մեկ ազգն ենք, որն արժանի է անկախության: Եվ դա ապացուցել ենք մեր անցած ճանապարհով:

ԱԱ – 25 տարի է` ոչինչ չկա: Ինչպե՞ս տրվեց այդ անկախությունը:

ՊՀ – Հայաստանը անկախություն ձեռք բերելով չի ազատվում իր թշնամիներից: Թշնամիները պարապ նստած չէին և պարապ նստած չեն մինչև այսօր: Երբ 2013 թվականին մեր երկրի նախագահը 1 գիշերվա մեջ ռազմավարական ուղղությունն է փոխում, դա միայն նրան վերագրել չի կարելի, դա թշնամիների հետևողական աշխատանքի հետևանք է: Այս 25 տարիների ընթացքում մենք չենք ունեցել ինքնորոշման ամենակարևոր հայտանիշներից մեկը՝ ազատ ընտրությունը: Դա արդեն ցույց է տալիս, որ մեր անկախությունը միայն անկախության հարց չէ, որի ընդունումը  չի էլ ավարտվել: Մեր անկախությունը չի էլ կայացել:

ԱԱ – Պարո՛ն Հայրիկյան, որևէ ոլորտում որևէ թռիչք ունե՞նք:

ՊՀ – Միայն մի տեղ կա, որ դա նկատել եմ. զավակասիրությունը: Տեսեք, այս անգամ հայրենասիրություն չեմ կոչում: Այսօր, երբ մեզ վտանգը սպառնաց, մենք տեսանք, որ անտարբեր, Հայաստանից հեռանալու մտադրվածությամբ մարդիկ հայտնվեցին առաջնագծում: Դա ընտանեսիրությունից է գալիս, զավակասիրությունից, որը հասնում է հայրենասիրության:

ԱԱ – Դա չենք կարող դնել երկրի նվաճումների մեջ, որովհետև չափելի չէ:

ՊՀ – Ես նվաճումների մասին չեմ խոսել: Մեկ նվաճում կա՝ Հայաստանը իրավական անկախության տեր է: Իրավական անկախությունը առանձին շատ կարևոր բան է, բայց  ամեն ինչ չէ: Իսկ փաստացի անկախություն Հայաստանը չունի: Այսօր պատրատվում են սեպտեմբերի 21-ը նշել որպես անկախության օր: Արդեն սա նշանակում է, որ ինքնորոշման օրը միտումնավոր կերպով շփոթում են անկախության հետ, որովհետև ինքնորոշումն ավելի խորն է: Ինքնորոշումը ծառն է, անկախությունը` նրա պտուղը: Եթե դու տևականորեն, անընդմեջ ինքնորոշման գործընթացի մեջ չես, քեզ ղեկավարում են օտարի նշանակած մարդիկ, ինչը Հայաստանում այս 25 տարվա ընթացքում կատարվում է:

ԳՆ – ԵՏՄ մեջ մտնելով Հայաստանը կորցնո՞ւմ է իր անկախության ատրիբուտները:

ՊՀ – Փաստական մասով` այո:

ԳՆ – ՀԱՊԿ մեջ մտնելով կորցնո՞ւմ է իր ռազմական անկախության մի տեսակը: Այո: Եթե Հայաստանը մտներ ԵՄ կամ ՆԱՏՕ, նույնպես կորցնելու էր իր անկախության մի մասը: Այսպե՞ս է:

ՊՀ – Ոչ այնքան: Ցանկացած միավորում նշանակում է որոշակի իրավունքների զիջում: Բայց դա նշանակում է նաև դիմացինի՛ որոշակի իրավունքների զիջում: Ընդհանրապես, Եվրասիական տնտեսության մասին խոսելը նույնիսկ ավելորդ է, որովհետև մենք արդեն տեսանք, որ դա իրավահավասարների գործակցություն չԷ: Այնտեղ կան հետին նկատառումներ, հավակնություններ, կան ստոր նկատառումներ, պատերազմով սպառնացող պետություններին հասկանալու տրամադրվածություն: Դրա մասին խոսելն ավելորդ է: Եվրոպական միությունը ԵԱՏՄ հետ համեմատելն ընդհանրապես անհեթեթ է, նույնիսկ համեմատել չի կարելի:

69-for-print-487

ԳՆ – Լավ, իսկ Հայաստանը պե՞տք է լինի որևէ միության մեջ, թե՞ կարող է գոյատևել ինքնուրույն, մենակ:

ՊՀ – Հայաստանն արդեն կա Միավորված ազգերի կազմակերպությունում, ԵԱՀԿ-ում, Հայաստանը Եվրախորհրդում էլ կա: Հայաստանը բազմաթիվ տեղեր արդեն կա: Դրան զուգահեռ կարող էր խորացնել հարաբերությունները Եվրամիության հետ, որը քաղաքակրթական բարձրագույն ձեռքբերումն է այսօր, ավելի բարձր, քան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն է: Ինչո՞ւ: Որովհետև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները միջազգային իրավունքի ենթակա չէ, իսկ Եվրամիության պետությունները շարունակում են մնալ միջազգային իրավունքի ենթականեր:

ԳՆ – Բայց եթե Արևմուտքն ասում է՝ «Ես հասկանում եմ, որ Հարավային Կովկասը Ոուսաստանի բոստանն է»…

ՊՀ – Այդպիսի բան չկա: Եվրոպական քաղաքակրթության պայմաններում բոլոր նրանք, որոնք Ստալինի հետ պայմանագիր կնքեցին, և Արևելյան Եվրոպայի երկրները 50 տարով տվեցին Ստալինի ենթակայությանը, սիրկաներ են:

ԱԱ – Քառօրյա պատերազմը և որոշակի առումով ԵԱՏՄ անդամակցությունն առաջին անգամ շատ մարդկանց ներսում վախ առաջացրեցին, որ մենք կարող ենք անկախությունը կորցնել: Առաջին անգամ մարդիկ սկսեցին մտածել պետության մասին: Հատկապես քառօրյա պատերազմում մենք նաև հասկացանք, որ Ղարաբաղ-Ադրբեջան պատերազմ չէ, այլ հայության պատերազմն է Ադրբեջանի դեմ: Սա մեզ կօգնի՞, որ ավելի մեծ պատասխանատվությամբ մոտենանք այն ամենին, ինչ ունենք:

ՊՀ – Եթե խոսենք ձևերի մասին`կարող է: Բայց եթե խոսում ենք մեր պետության մասին, սրանք դեռ շարունակում են մնալ Ռուսաստանի, մեղմ ասած, լրտեսները: Որովհետև լրտեսը կարող էր տեսնել, որ Ռուսաստանը հարձակողական զենք է վաճառում և այդպես մեղմորեն արտահայտվեր: Պետք էր հենց առաջին պահին ձայն բարձրացնել, պետք էր կապերը խզել:Մեր երկրի ղեկավարները թույլ չեն տալիս, որ հայը իրեն մարդ զգա: Ոչ թե ապրի, այլ մարդ զգա:


[ Անկախություն – 25]


ԱԱ – Ի՞նչ անել առաջիկա 25 տարիներին:

ՊՀ – Առաջիկա 25 տարիները չէ, առաջիկա մեկ ամսվա ընթացքում:

ԳՆ – Ի՞նչ անել մեկ ամսվա ընթացքում:

ՊՀ – Հայաստանին պատերազմով են սպառնում, աշխարհով մեկ հատարարում են: Կարող ենք կանխել այս երևույթը: Դուք կարո՞ղ եք ասել, որ Հայաստանը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ է մտցրել այդ հարցը`«Մեզ պատերազմով են սպառնում»: ԵԱՀԿ-ի՞ն է դիմել՝ «Մեզ պատերազմով են սպառնում»: Սերժ Սարգսյանը հրավիրե՞լ է բոլոր դեսպաններին, ասե՞լ է, որ մեզ պատերազմով են սպառնում:

ԱԱ – Հրավիրել է ԵԱՀԿ երկրների դեսպաններին:

ՊՀ – Ո՛չ, կիսատ-պռատ քայլեր են դրանք:

ԱԱ – Արևմուտքն ասում է` մենք դատապարտում ենք: Երկու կողմին ասում է` մի՛ պատերազմեք:

ՊՀ – Ոչ, Արևմուտքը ոչ միայն դատապարտում է, այլև կարող է կանխել: Արևմուտքը կարող է վճռական քայլեր անել: Ասացիք` հայ-ադրբեջանական պատերա՞զմ է: Ոչ, հայ-ադրբեջանական պատերազմ չէ, հայ-թուրքակա՛ն պատերազմ է սա: Ավելին` հայ-թուրքա-ռուսական: Մենք ունենք դաշնակից, որըմեր դեմ պայմանագիր ունի: 1921 թվականին կնքված պայմանագիրը այս պահին գործում է: Մոսկվայի պայմանագրով մեզ նույնիսկ կարող են հետապնդել, եթե թուրքերի դեմ բան ենք ասում: Ռուսաստանն այդպիսի պարտավորություն է ստանձնել: Շատ հստակ գիտեմ՝ ինչ պետք է անենք: Լևոն Տեր-Պետրոսյանը 1998 թվականին ի՞նչ արեց: Հրաժարական տվեց: Բայց իրականում հրաժարական չտվեց, այլ իր իշխանությունը տվեց իր հաջորդներին: Սերժ Սարգսյանը պետք է այս պահին հրաժարական չտա, անիմաստ է: Բոլոր ընդդիմությունները ասում են, որ պետք է հրաժարական տա: Այսպիսի պահերին երկրի կառավարությունը հրաժարական չի տալիս, այլ ճիշտ նշանակում է կատարում: Նա պետք է արտակարգ դրություն հայտարարի: Կա այդպիսի օրենք Հայաստանում: Մեկ ամսով արտակարգ դրություն պետք է հայտարարի: Եվ պետք է դիմի աշխարհին: Դիմումը պետք է շատ հստակ լինի:

ԱԱ – Արտակարգ դրությո՞ւն: Ինչ՞ համար:

ՊՀ – Արտակարգ դրություն է հայտարարում, որովհետև մեզ վտանգ է սպառնում: Գտնում է այն մարդուն, որը կարող է անել իրավիճակից բխող բոլոր անհրաժեշտ քայլերը: 1-ին՝ խզել բոլոր հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ: 2-րդ՝ չեղյալ հայտարարել բոլոր այն համաձայնագրերը, որոնցով ռուսական բազա կա Հայատանում և այլն: 3-րդ` դրան զուգահեռ ունենալ Արևմուտքի և քաղաքակիրթ աշխարհի հետ համաձայնություններ, հոգեբանորեն նախապատրաստել միջազգային հանրությանը: Եվ այդ մեկ ամսվա ընթացքում երաշխիքներ ստանալ, ռեալ երաշխիքներ ստանալ, որ մենք մենք արմատական փոփոխություններ ենք անելու: Հակառակը դեպքում մեր երկրից կմնա միայն Երևան-Գյումրին, և Հայաստանը կդառնա բացարձակապես թույլ մի միավոր՝ ընդամենը ռուսական բազա:

69-for-print-491

ԱԱ – Ձեր այդ մռայլ կանխատեսումն իրատեսակա՞ն է:

ՊՀ – 100 տոկոսանոց: Մոտ 15 տարի առաջ` ռուս պետական գործիչների հետ առանձին  խոսակցության ժամանակ, ես ասեցի, որ Հայաստանի վիճակն արդեն լավանում է, նույնիսկ ներգաղթի տարրեր կան: Ասացին` չէ՜, չէ՜, ի՞նչ եք ասում, 3 մլն բնակչությունը ձեզ հերիք է: Ասելու բան չէր, լեզվի սայթաքում էր, բայց իրենք այնքան են իրար մեջ խոսել, որ Հայաստանը չպետք է աճի, Հայաստանը պետք է զրոյանա, ու ակամա ասացին: Բնականաբար ասացի` ձեր ի՞նչ գործն է: Նրանք ուզում են, որ Հայաստանում բնակչություն չմնա: Այլապես այդ բնակչությունը որակ կապրի: Հիմա Հայաստանի մեծագույն խնդիրն այն է, որ Հայաստանում բնակչության աճ չկա: Դու չես կարող անցյալի ժառանգությունը պահպանել այսօրվա քո ներուժով և նոր բան ստեղծել. դրա համար մարդիկ են պետք: Ավելի խորը գնանք. Աստված չի ասել չէ` լավ տեխնոլոգիաներ ստեղծեք և գրավեք աշխարհը: Մի բան է ասել, և հայկական ցանկացած հարսանիքում էլ ասվում է. ամուսնացեք, բազմացեք, լցրեք աշխարհը և տիրեք աշխարհին: Նա նշանակում է տիրել ոչ երկրագնդին, այլ քո տարածքը: Մենք գնում ենք հակառակ ճանապարհով: Այս պայմաններում որևէ առաջընթացի սպասելն անտրամաբանական է:

ԱԱ – Քառօրյա պատերազմը ցույց տվեց, որ սփյուռք էլ չունենք: Սփյուռքը գուցե լեգե՞նդ է: Սփյուռքի կազմակերպություններն ու ավանդական կուսակցությունները, որոնք հայապահպանությամբ են զբաղվում, վաղուց անարդյունավետ են:

ՊՀ – Եթե կուսակցությունները զբաղվում են հայապահպանությամբ, նշանակում է դու գործ ունես, տգետների հետ: Կուսակցությունները, որ ասում ես, ազգապահպանությամբ են զբաղված, նշանակում է էշերի հավաքականություն է, ոչ թե կուսակցություն: Կուսակցությունը պետք է պետություն կերտող կազմակերպություն լինի: Երբ պետություն չկա, պետք է պայքարի պետություն ստեղծելու համար: Երբ պետություն կա, պետք է պայքարի ազդեցության համար: Ի՞նչ է նշանակում` զբաղվում է հայապահպանությամբ: Սկսենք նրանից, որ այսպես կոչված սփյուռքի կուսակցությունները ինչ որ բանով չփոխվեցին, երբ Հայաստանն անկախացավ: Դրանց մտածելակերպը չփոխվեց, հայերի զանգվածային ներգաղթ չսկսվեց: Նշանակում է, որ դրանք իրենց տեղում չէին, դրանք ռուսական նախագծված կառույցներ են եղել, բոլորը: Սփյուռքի հետ պետք է աշխատել:

ԱԱ – Սփյուռքի նախարարություն ունենք:

ՊՀ – Այդ նոր է ստեղծված: Այսօրվա նախարարը 90 թվականին միայն երիտասարդական կապերով էր զբաղված: Հայաստանը ռազմավարություն չի ունեցել, ռազմավարություն թույլ չի տվել Հայաստանին: Հայաստանը չունի ազգային, պետական ռազմավարություն: Անգամ Ցեղասպանության մասին խոսում էին, ինչպես գաղթականներ: Ես եմ իրենց սովորեցրել: Կուսակցությունների նախագահի հետ հանդիպման ժամանակ ասել եմ` «Լսե՛ք, հո մենք գաղթական չե՞նք, որ ասում ենք` Ցեղասպանության ճանաչում: Մենք պետություն ենք, մենք պետք է ունենանք և օգտագործենք մե՛կ ձևակերպում ՝ Ցեղասպանության հետևանքների վերացում»: Միակ բանը, որ ինձնից սովորեցին ու սկսեցին օգտագործել: Դա նոր բան չէ: «Անկախություն» թերթի առաջին համարում այդ գաղափարը կա տպված` Ցեղասպանության հետևանքների վերացում` ներառյալ Հայաստանի օկուպացումը: Ցեղասպանության մասին խոսելիս ոչ ոք երբեք չի խոսում 20 թվականի օկուպացման մասին: Մինչդեռ ամերիկյան պառլամենտը 1915-23 թվականն է նշում Ցեղասպանությունը:

ԱԱ – Վերադառնանք Ձեր կանխատեսումներին: Եթե չլինեն արտակարգ որոշումներ, մենք կկորցնե՞նք և Ղարաբաղը և Հայաստանը:

ՊՀ – Հայաստանը չենք կորցնի, բայց Հայաստանը կմնա ձևական մի բան:

ԱԱ – Բայց ոչ այն սահմաններում, որ հիմա կան:

ՊՀ – Իհարկե կկորցնենք: Արցախի հարցի կարգավորումը այսօր Թուրքիային և Ադրբեջանին ձեռնտու չէ, նրանք ակնկալում են այդ հարցի հետագա օգտագործում իրենց համար: Նրանց Արցախը պետք չէ, նրանց պետք է ամբողջ Հայաստանը: Ռուսաստանին էլ պետք չէ, Ռուսաստանի համար կարևոր է իր ներկայությունն ապահովելը: Հայաստանը պետք է արմատականորեն, վճռականորեն հրաժարվի Ռուսաստանից: Մանավանդ որ Ռուսաստանն այսօր մերժված է ամբողջ աշխարհում: Ուրիշ ճանապարհը մեզ տանելու է կործանման:

69-for-print-492

ԱԱ – Վրաստանը հրաժարվեց Ռուսաստանից և կորցրեց 2 տարածք:

ՊՀ – Արդե՛ն կորցրել էր: Վրաստանն այդ տարածքներն արդեն կորցրել էր, բայց գտավ անկախություն: Իսկ մենք ձգձգում ենք: Ավելի լավ է մենք այսօր ինչ-որ բան կորցնենք, բայց փրկվենք, քան թե շարունակենք ինքներս մեզ խաբել:

ԱԱ – Այսինքն կորցնենք Ղարաբաղը, որ փրկենք Հայաստա՞նը:

ՊՀ – Ոչ, այդ մասին չէ խոսքը: Երբ Հայաստանը անկախացավ, անմիջապես պետք է չեղյալ հայտարարեր «Մոսկվայի պայմանագիրը»: Ասեր, որ մենք մեր անկախությունը կորցրել ենք այդ պայմանագրով, ուստի հրաժարվում ենք այդ պայմանագրից: Բայց Հայաստանը գնաց սխալ ճանապարհով:

ԱԱ – Դուք ասում եք, որ մենք գնում ենք կործանման: Ճի՞շտ եմ հասկանում Ձեզ:

ՊՀ – Ե՛ս չեմ ասում, բոլորի համար է ակնհայտ: Տեսեք. տվել եմ պահեստազորի ձևավորման նախագիծ, ասել են` ունենք: Տվել եմ աղջիկներին բանակ զորակոչելու նախագիծ, ասել են` կքննարկենք: Ասում են` հոյակապ է, հետո դնում են գզրոցը: Հիմա ասում են, որ աղջիկներն էլ պետք է ծառայեն, չէ՞, նախագիծ է տրված եղել և հայերի հոգեբանության համար ընկալելի նախագիծ:

ԱԱ – Լավ, իսկ Ադրբեջա՞նը: Մի՞թե ուժեղ պետություն է և ոչ մի պրոբլեմ չունի, հետևաբար կհաղթի, որովհետև շատ փող ունի:

ՊՀ – Ես մի բան ասեմ, որ լսել եմ ամենաբարձր մակարդակի թուրքական դիվանագետներից: Պատերազմի մասին չէին խոսում: Նրանք ասում էին` 2050 թվականին ձեր երկրում մնալու է 700 հազար մարդ: Ոչ պատերազմով էին սպառնում, ոչ էլ որևէ բանով: Այդ ժամանակ ինձ հետ էր Լևոն Բարխուդարյանը, կարող է վկայել: Թիֆլիսում մեծ գիտաժողով էր, և ինձ էին հրավիրել: Մեզ մի սեղանի մոտ նստեցրին 5 թուրք դիվանագետի հետ: Մեկն ԱՊՀ գործերով իրենց ներկայացուցիչն էր: Եվ այդպես ինքնասիրահարված ասացին, որ 2050 թվականին ձեր երկրում կլինի ամենաշատը 700000 մարդ: Ո՛չ բանակի հզորության մասին խոսեցին, ո՛չ պատերազմի մասին: Դա մնում է նրանց ստրատեգիան: Ես որպես հայ մարդ վիրավորված զգացի և ծիծաղելով ասացի` գիտե՞ք, մենք արդեն երկքաղաքացիություն ունենք, և Հայաստանում կարող է նույնիսկ կես միլիոն մարդ մնալ, բայց Հայաստանը կարող է 10 մլն քաղաքացի ունենալ: Զգացի, որ իրենք այլլայլվեցին: Տեսան, որ մի բանում սխալվել են, որովհետև երկրի տերը քաղաքացին է, ոչ թե երկրում ապրողը: Հիմա` Ադրբեջանը հզո՞ր է: Իհարկե հզոր է: Որովհետև Ռուսաստանն է նրա դաշնակիցը, Թուրքիան, Վրաստանն էլ: Բայց կա քաղաքակիրթ աշխարհ, որի հետ ապրողն է, որ ունի հզոր դաշնակից: Եվ կա անորոշ վիճակ, որում այսօր գտնվում ենք:

ԳՆ – Դուք Ձեզ երբևէ կատարյալ երջանիկ զգացե՞լ եք: Եղե՞լ է մի պահ, որ դուք երանություն եք ապրել:

ՊՀ – Պատկերացրեք այդպես պետք է լիներ 1991 թվականի Անկախության հանրաքվեի օրը: Ի վերջո, գիտե՞ք, պատմության մեջ քիչ է լինում, որ ազգային մեծ ծրագրի հեղինակը մասնակցում է իր ծրագրի իրականացմանը: Այդ օրը թվում էր, թե ես պետք է երջանիկ լինեի, բայց իմ ենթագիտակցության մեջ շատ զգալի էր, որ ինչ-որ բան այն չէ: Ախր ես սրանց հետ կռիվ էի տալիս, որ Անկախության հանրաքվեն շուտ անեինք, սրանք չէին ընդունում այդ բոլորը: Լիարժեք երջանկության զգացում, իհարկե, չեմ ունեցել, բայց դժբախտ մարդ ինձ չեմ համարում, որովհետև մեր իրականությանը հայտնի չէ որևէ այլ գործիչ, որ ծրագրեր ունենա, ու իր ծրագրերը իրականություն դառնան:

69-for-print-484

ԱԱ – Ո՞ւմ խորհրդածումները կուզեք ընթերցել անկախության մասին: Հայաստանում ապրող ու անկախության մասին յուրահատուկ պատկերացում ունեցող: Գուցե զրուցենք այդ անձնավորության հետ:

ՊՀ – Ինքնորոշման մասին խոսելու ընդունակ մարդ` Հայաստանո՞ւմ: Հայերը չգիտեն` դեմոկրատիան ինչ բան է:

ԳՆ – Եթե կարծում եք` չկան, ասեք` չկան:

ՊՀ –  Ես ասում եմ` ինքնորոշմա՛ն տեսակետից: Ինքնորոշմա՛ն 25-ամյակն է:

ԱԱ – Հայաստանի ինքնորոշման մասին ո՞վ կարող է խոսել:

ՊՀ – Ռազմիկ Մարկոսյանը կարող է խոսել, Սուսաննա Ավագյանը կարող է խոսել. ԱԻՄ հիմնադիրներ են եղել: Եթե իսկապես խոսում եք 25-ամյակի մասին: Մովսեսը լիներ… Իրոք կարելի է Մովսես Գորգիսյանի հին տեսագրությունները վերցնել և ստանալ ձեր այսօրվա հարցերի մեծ մասի պատասխանը: Թող ոչ ոք չնեղանա, որ իր անունը չեմ տալիս:

newmag #69 ապրիլ / մայիս

Գրել կարծիք