Հայաստանի պաշտոնական խոսույթի փոփոխությունները Արցախի հարցում 1988-2020-ին. հետազոտության շուրջ

Գիրքը հայ և արտասահմանցի 17 հեղինակների հոդվածների ժողովածու է, որոնք անդրադառնում են Ղարաբաղյան հակամարտությանը, 2020-ի պատերազմին և հարակից թեմաների։

Գրքի հոդվածներից մեկը՝ Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի ասիստենտ-պրոֆեսոր Նաիրա Սահակյանի հոդվածը, որը վերնագրված է «Հայաստանի պաշտոնական խոսույթը Ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ. 1988-2020 թվականներ», վերլուծում է Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ Հայաստանի առաջնորդների պաշտոնական խոսույթի փոփոխության դինամիկան: Այս ժամանակահատվածում հայկական պաշտոնական հռետորաբանությունն անցել է մի շարք փուլերով՝ արտացոլելով քաղաքական, հասարակական և աշխարհաքաղաքական իրողությունների փոփոխությունները:

Պատումի ձևավորում (1988-1991)

Ղարաբաղյան շարժման սկզբնական շրջանում (1988-1991) հայկական խոսույթի կենտրոնում միացում-ի գաղափարն էր: Հիմնական նպատակն էր Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Հայաստանի հետ միավորելը: Այս շրջանում Ղարաբաղ կոմիտեի անդամ, ապա Գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթները շեշտադրում էին պատմական անարդարությունների վերացումը և ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու անհրաժեշտությունը:

Բռնության դեպքերը, հատկապես Սումգայիթում, Կիրովաբադում և Բաքվում հայերի ջարդերը, էապես ազդեցին հայկական ազգայնականության և Ղարաբաղի շուրջ քաղաքական խոսույթի վրա: Խոսույթում ավելի ու ավելի էր շեշտվում գոյաբանական սպառնալիքի տարրը և պատմական արդարության վերականգնման անհրաժեշտությունը:

Ինքնորոշման խոսույթ (1991-1997)

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո արդեն նախագահ Տեր-Պետրոսյանի խոսույթը փոխվեց՝ միացումից անցնելով ինքնորոշման գաղափարին: Այժմ հակամարտությունը ներկայացվում էր որպես Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի համար պայքար:

1993-ին Տեր-Պետրոսյանն սկսեց շեշտել փոխզիջումների անհրաժեշտությունը: Նա պատրաստ էր վերադարձնել որոշ գրավյալ տարածքներ՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը՝ փոխարենը ստանալով անվտանգության երաշխիքներ և Լեռնային Ղարաբաղի համար հատուկ կարգավիճակ:

1997-ին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկած «փաթեթային» և «փուլային» լուծումների նկատմամբ Տեր-Պետրոսյանի համաձայնությունը տարաձայնություններ առաջացրեց իշխանության ներսում, ինչը վերջին հաշվով հանգեցրեց նրա հրաժարականին 1998-ին:

Ստատուս քվոյի պահպանման խոսույթ (1998-2018)

Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի նախագահության շրջանում (1998-2018) խոսույթը կենտրոնացավ Ղարաբաղի անկախության վրա: Երկուսն էլ պնդում էին, որ Լեռնային Ղարաբաղը երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում, և որ այն իրագործել է իր ինքնորոշման իրավունքն այնպես, ինչպես Ադրբեջանը։

Քոչարյանը շեշտում էր, որ Ադրբեջանն է ագրեսիա իրականացրել ընդդեմ Լեռնային Ղարաբաղի հայերի: Նրա կառավարության օրոք Հայաստանը ռազմավարական մի շարք համաձայնագրեր կնքեց Ռուսաստանի հետ, ինչը մեծացրեց Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից՝ հանուն ստատուս քվոյի պահպանման:

Սարգսյանի խոսույթը նույնպես կենտրոնանում էր պարտադրված պատերազմի և գոյաբանական պայքարի գաղափարների վրա: Նա բազմիցս շեշտում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի հայերը պարզապես պաշտպանել են իրենց գոյության իրավունքը ադրբեջանական ագրեսիայից:

2016-ի Քառօրյա պատերազմից հետո Սարգսյանի ելույթները դարձան հակասական: Հայաստանի հասարակությանը նա հավաստիացնում էր, որ միակողմանի զիջումներ չեն լինի և որ «Ղարաբաղը երբեք չի լինելու Ադրբեջանի կազմում», մինչդեռ միջազգային լսարանի համար խոսում էր «ողջամիտ փոխզիջումների» մասին:

Այս ժամանակաշրջանում տեղի ունեցավ նաև Ղարաբաղի հարցի աստիճանական սակրալացում, երբ այն ներկայացվում էր որպես սրբազան խնդիր, որում Հայաստանը չի կարող փոխզիջումների գնալ:

Հեղափոխական ազգայնականություն (2018-2020)

Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետության սկզբնական շրջանում (2018-2020) տեղի ունեցավ վերադարձ ավելի ակտիվ ազգայնական հռետորաբանության: Սկզբում նա պնդում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղը պետք է մասնակցի բանակցություններին, քանի որ ինքը չի կարող ներկայացնել արցախահայությանը:

2018-ի Թավշյա հեղափոխության հաղթանակից ոգևորված՝ Փաշինյանը որդեգրեց մի մարտավարություն, որը հեղափոխական հաղթանակը կապում էր Ղարաբաղյան առաջին պատերազմում հայկական հաղթանակի ոգու հետ:

2019-ին Ստեփանակերտում կայացած հանրահավաքի ժամանակ Փաշինյանի՝ «Արցախը Հայաստան է և վերջ» հայտարարությունը նշանավորեց հռետորաբանության գագաթնակետը: Ազգայնական այս հռետորաբանությունը, թեև ուղղված էր ներքին լսարանին, էապես ազդեց բանակցային դինամիկայի վրա:

2020-ի պատերազմի ժամանակ Փաշինյանի խոսույթում հայտնվեց հայերի դեմ ցեղասպանության բաղադրիչը: Պատերազմը ներկայացվում էր որպես Օսմանյան կայսրության կողմից 1915-ին կազմակերպված ցեղասպանության շարունակություն, որն իրականացվում էր թյուրքական ազգերի կողմից մեկ դար անց:

Ինքնիշխանության նոր խոսույթ (2020-ից հետո)

2020-ի պարտությունից հետո Փաշինյանի խոսույթն արմատապես փոխվեց: Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի փոխարեն շեշտը դրվեց Հայաստանի ինքնիշխանության վրա: Այս նոր խոսույթի օրինակ է 2023-ի սեպտեմբերի ուղերձը, որտեղ նա շեշտում է, որ «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին կհաղթի անկախության, ինքնիշխանության, ժողովրդավարության, երջանկության և ազատության համար մղվող այս պայքարում»:

Հակամարտության գործիքայնացում

Հոդվածը բացահայտում է, թե ինչպես է Ղարաբաղյան հակամարտությունը գործիքայնացվել ներքաղաքական ասպարեզում: Հայաստանի առաջնորդները հակամարտությունն օգտագործել են քաղաքական մրցակիցների դեմ՝ խոչընդոտելով կառուցողական երկխոսությունը և կայուն լուծումների ուղիները:

Հակամարտության սակրալացումը, հատկապես 2010-ականներին, արտացոլում էր քաղաքական փակուղին, երբ կողմերի միջև վստահությունը գրեթե զրոյական էր: Այս սցենարում սակրալացման խոսույթը ծառայում էր հնարավոր ռազմական բախումն արդարացնելուն, այլ ոչ թե այլընտրանքային լուծումներ որոնելուն:

2020-ի պատերազմում պարտությունից հետո խոսույթը փոխվեց՝ կենտրոնանալով բուն Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության վրա, մինչդեռ Ղարաբաղի հարցը, որը տասնամյակներ շարունակ եղել էր հայկական պետականության գաղափարախոսության առանցքը, աստիճանաբար մղվեց երկրորդ պլան: