Առաջին գինին պատրաստվել է Հայկական լեռնաշխարհում

Առաջին գինին պատրաստվել է Հայկական լեռնաշխարհում

Պատմականորեն ապացուցված է՝ վայրի խաղողի ընտելացման հայրենի­քը Հայկական բարձրավանդակն է:

Հետջրհեղեղյան առաջին գինար­բուքից հազարամյակներ անց բուսա­բանական և պատմական գտածոները փաստեցին, որ խաղողը Հայկական լեռ­նաշխարհում հայտնի է եղել Նոյից մի­լիոնավոր տարիներ առաջ: Ապացույց­ներն ավելի քան պերճախոս գտնվեցին: Նախիջևանի աղեհանքի քարե շերտե­րում և Վայոց Ձորում` Եղեգիս գետի վերին հոսանքների լճա-կավային նստվածքերում հայտնաբերված խաղո­ղի` 4-5 միլիոն տարեկան բրածո տերևի դրոշմներն էին դրանք, Տավուշի և Սյու­նիքի անտառներում այսօր հանդիպող այդ նույն վայրի խաղողի վազերը:

Եվ վերջապես, միայն Արևելյան Հա­յաստանում նկարագրված մոտ 500 տեղածին, երկրագնդի ոչ մի անկյու­նում չհանդիպող կուլտուրական խա­ղողի սորտերի առկայությունն աշխարհահառչակ շատ գիտնականների դեռևս անցյալ դարի սկզբներին հիմք տվեց եզրակացնել, որ հենց Հայկա­կան բարձրավանդակն է եղել կուլ­տուրական խաղողի ծննդավայրը կամ վայրի խաղողի ընտելացման հայրենի­քը: Հենց այստեղ է մերօրյա խաղողն անցել զարգացման իր երկար ճանա­պարհն ու դեռևս 5-6 հազար տարի առաջ գեղեցկացել, դարձել հյութալի, քաղցր ու գինեբեր:

grape-bg

Մեր ներկա ու պատմական հայրենի­քի տարբեր վայրերից պեղված, Քրիս­տոսից առաջ VI-IV հազարամյակնե­րով թվագրված խաղողի ածխացած կորիզներն էլ պատմեցին այն մասին, որ գինին առաջին անգամ պատրաստ­վեց այն տարածքներում, որոնց վրա հետագայում կազմավորվեցին առա­ջին հայկական ցեղախմբերը և պետու­թյունները: Այդ կորիզները հայտնա­բերվեցին Վաղարշապատից ոչ հեռու գտնվող Առատաշենում ու Արևմտյան Հայաստանի Խարբերդի դաշտում, Գուգարաց աշխարհի Շուլավեր բնա­կատեղիում և հայոց Ատրպատականի հարավ-արևմտյան շրջաններում: Մարդկությունն էլ նախապատմական աշխարհի խաղողի և գինու կենտրոնի պատիվը վերապահեց Հայաստանին, Նոյի մեջ տեսավ առաջին այգեպանին ու գինեգործին: Սա էլ հայ ժողովրդին հիմք տվեց դրախտը պատկերացնել Արարատյան դաշտում, Արաքսը նույ­նացնել դրախտային Գեհոն գետի հետ ու կառուցել «խաղողագինեկենտրոն» իր ուրույն աշխարհայացքը: Ղևոնդ Ալիշանը նույնիսկ հստակեցրեց այն վայրը, որտեղ Նոյ նահապետը տնկեց առաջին այգին. Մասիսի փեշին փռված Ակոռի գյուղն էր, ավելի ճիշտ` գյուղին մոտ գտնվող Գինեգույն գետի ավա­զանն իր Գինեբլուրով:

Աշխարհի շատ երկրների գիտնա­կաններ ևս մոտ 20-30 տարի առաջ միակարծիք գծեցին այն ուղիները, որոնցով Հայաստանից աշխարհով մեկ տարածվեցին արդեն կուլտուրական դարձած գինեբեր խաղողն ու արվես­տի հասցրած գինին: Սա տեղի ունե­ցավ քիչ ավելի ուշ, Քրիստոսից առաջ II հազարամյակում: Ճանապարհներից մեկը սկիզբ առավ Արարատյան դաշ­տից ու Վանա լճի շրջակայքից, Կիլիկիայով իջավ Փյունիկիա և Եգիպտոս: Հետո` մեզնից մոտ չորս հազար տարի առաջ, Կրետե կղզով հասավ Հունաս­տան, այդտեղից էլ` Հռոմ և Գալերի երկիր: Ւսկ մյուսն էլ ուղղվեց էգեյան և Մարմարա ծովերի ափամերձ շրջան­ներ, այնտեղից էլ` ժամանակակից Բուլղարիայի, Սերբիայի Խորվաթիայի տարածքներով դեպի Տոսկանիա ու Եվրոպայի խորքերը:

grape-harvest

Այդ ամենն ապացուցվեց տասնյակ երկներում հայտնաբերված հարյուրա­վոր պեղածոներով: Իսկ խաղողների տերևների ու պտուղների համեմա­տական նկարագրությունը մեկ անգամ ևս փաստեց, որ այսօրվա Եվրոպայի լավագույն սորտերից շատերի նախապապերը ծնվել են Հայոց Աշխարհում: Համեմատեցին նաև լեզվաբանները: Համեմատեցին ու ապացուցեցին, որ «գինի» բառը հին հայկական «գէնին» է, որն էլ առաջացել է հնդեվրոպական նախալեզվի “voinio՛՛-ից: Հետո պարզեցին, որ խաղողագործության ու գինե­գործության կայացմանը զուգընթաց, հնդեվրոպացիների նախահայրենիք Հայկական լեռնաշխարհից այն անցել է հրեաներին ու արաբներին, հույնե­րին ու հռովմեացիներին, վրացիներին ու աբխազներին և մեր հեռու ու մոտիկ այլ հարևանների: Ու դա մասամբ վե­րաբերեց նաև «որթ» ու «տակառ», «կարաս» ու «մառան» և մի շարք այլ տերմինների, որոնք օտարներին ան­ցան ոչ թե որպես սոսկ բառեր, այլ որ­պես կայացած մի ամբողջ մշակույթ: Մշակույթն էլ արդեն անուն ուներ` Նաիրի երկրի գինի: Բայց սա էլ դեռ սկիզբը չէր: Դրանից առաջ կար Հայասան: Այդտեղից մեզ են հասել խա­ղողի տեսքով ոսկե զարդեր, արծաթե անոթներ ու գավաթներ, և վերջապես` բազմաթիվ կավե ամաններ, որոնց մեջ պահվել է գինի: Փաստեր, որոնք վկա­յում են, թե գինին հեռավոր այդ անցյա­լում ի՜նչ ուրույն տեղ ուներ հայի կեն­ցաղում ու հոգևոր կյանքում:

Եվս մեկ կարևոր հանգամանք: Այդ շրջանին վերագրվող գտածո ածխա­ցած կորիզներն արդեն պատկանում են անհամեմատ խոշորապտուղ խա­ղողներին: Ու քանի որ վայրի խաղո­ղի պտուղը կուլտուրականինից շատ ավելի մանր է, հաստատվեց, որ դեռևս այդ ժամանակներում հայը ոչ միայն ընտելացրել էր վայրի խաղողը, այլ նաև ստեղծել նոր, արժեքավոր սեղա­նի ու գինեբեր սորտեր: Ավելին` ապա­ցուցվեց, որ ասորական խաղողնե­րը ներմուծվել են Հայաստանից, ընդ որում, շատ ավելի առաջ, քան հայ­կական գինին հարգի էր Բաբելոնում: Մեր գինին էլ այն օրերի «արտասահ­մանում» այնքան սիրելի ու սպասելի խմիչք էր, որ վաղ շրջանի մի հավաստի պատմության մեջ արձանագրվել է, թե ինչպես է այն պատվիրատուին մատա­կարարվել տասնօրյա ուշացումով:

bottle-barrel

Իսկ դեպքն այդ պատահել է Քրիստո­սից առաջ 1750 թվականին: Բելանու անունով մի գինեվաճառ իր գործընկե­րոջն ուղղած նամակում բողոքում է, որ հյուսիսային հարևան երկրից սպաս­վող գինին, որը պետք է գար Եփրատով Սիփփար քաղաք, շատ է ուշանում: Այ­նուհետև պատվիրատուին խնդրում է այն հասնելուն պես, գոնե 200-300 լիտր շտապ բերեն իրեն՝ Բաբելոն: Նաիրի երկրի գինու մասին հաջորդ տեղեկությունները թվագրվում են ար­դեն մ.թ.ա. IX դարին: Դրանք ասորա­կան թագավորներ Աշուրնասիրապալ ll-ի (884-859 թթ. մ.թ.ա)՝ դեպի Հայ­կական Միջագետք և Աղձնիք, Սալմանսար Ill-ի (859-824 մ.թ.ա.)՝ դեպի ՍասուՆ, Վասպուրական ու Վանա լիճ կատարած արշավանքների հիշատա­կություններն են: Բոլորն էլ, ի թիվս այլ անցքերի, պարունակում են նաև պատերազմների ընթացքում գրաված առարկաների և կենդանիների մասին տվյալներ:

Ընդհանուր հաշվով հայտնի են 6 այդպիսի ասպատակությունների ար­ձանագրություններ, որոնցում միշտ նշվում է հայոց գինին: Դրանցից մեկը նույնիսկ նկարագրում է, թե ինչ լեռ­նային ու դժվարանցանելի կիրճերի ու ձորերի միջով են նրանք հասել Նաիրի երկրի Շուպրիա աշխարհ և գերեվարել Սասնա գինի: Բնական է, որ նվաճող­ներն իրենց «առգրաված» գինիների մի մասն իրենց հետ տարել են Ասո­րեստան: Ու փաստն այս ևս մեկ ան­գամ հաստատում է այն միտքը, որ մեր նախնիների պատրաստած գինին եղել է բարձորակ, օժտված այնպիսի հատ­կություններով, որոնք թույլ են տվել այն տեղափոխել երկար ճանապարհ­ներով, շոգ եղանակային պայմաննե­րում, ու որակը չի փոխվել:

Իսկ մեր անմիջական հարևանների հետ մեր տարաբնույթ հարաբերու­թյունների վերլուծությունները հետազոտողներին թույլ տվեցին ենթադրել, որ մ.թ.ա. XX-XV դարերում արդեն գոյություն ունեին ճյուղի տեխնոլո­գիական և մշակութային որոշակի ընդ­հանրություններ: Նշանակում է՝ առանց մեծ վերապահումների կարող ենք տա­նել զուգահեռներ Հայաստանի և Ասորեստանի, Փյունիկիայի և Եգիպտոսի, խեթերի և շումերի երկրների գինեգոր­ծական մոտեցումների ու արժեքա յին համակարգերի միջև: Արդյունքում երևի կստացվի հայասկիզբ ընդհանուր հոգևոր մի դաշտ, որը պետք է հետո ծնի ու կազմավորի անտիկ աշխարհի աստվածներին ու դիցաբանական հե­րոսներին, սերն ու պտղաբեությունը, խաղողն ու գինին նրանց մեջ միաձուլի այնպես, որ խառնուրդն այդ կոչվի «հո­ղի արյուն» ու դառնա կյանքի անընդհատության մշտարթուն խորհուրդ:

Հեղինակ՝ Ավագ Հարությունյան
newmag #04

Գրել կարծիք