Ճամփորդություն դեպի Նորմանդիա. Վայրեր, որտեղ դեռ թարմ է Հյուգոյի, Մոնեի ու Ֆլոբերի շունչը

Ճամփորդություն դեպի Նորմանդիա. Վայրեր, որտեղ դեռ թարմ է Հյուգոյի, Մոնեի ու Ֆլոբերի շունչը

Վայր, որտեղ գետային նավարկությունը դառնում է ծովային, ֆրանսիական քաղաք է սա` անգլիական մառախուղով պարուրված:

Ահա Ռուենը, իմ բարեկամներ, որ քաղաքն է հին, նեղ փողոցների,
Որ քաղաքն է խրոխտ աշտարակների, ամեհի ու հին աշտարակների,
Որ ժառանգությունն են անցած ցեղերի…
Ռուեն քաղաքը զանգակատների, որոնց ղողանջը երկնի մեղեղի,
Քաղաքը գողտրիկ, սեգ պալատների, ու դղյակների, ու ամրոցների…
Քաղաքը, որի ճակատը փշոտ պատռում է ծովի մովը մշուշոտ…
Վիկաոր Հյուգո («Աշնան տերևներ»)

averak
Կանգ առնենք Ռուենում` Փարիզի ու նորմանական ծովեզրի արանքում, Սենի թախծոտ մի գալարի վրա, ինչպես Վիկտոր Հյուգոն` հիացմունքով շշնջանք. «Ես տեսա Ռուենը, ասա նրանց, որ ես տեսել եմ Ռուենը»: Նրա քարե ժանյակները` գորշ երկնքի ֆոնին, գետի ու ջրանցքների կարկաչուն ընթացքը, անձրևի կտկտոցը թեք կտուրների թերթաքարի վրա, վանդակապատ շենքերի արանքում սեղմված նեղլիկ փողոցներն աղոտ լուսավորող ծիածանաքարե գնդերով լապտերները:

Ռուեն. այս դժվար արտասանվող անունն անկասկած ծագում է «ճախարակ» հին բառից, սա ջուլհակների և երկար ճամփորդների քաղաք է, մի կողմից` արհեստանոցների փակ, շատ անձնական մթնոլորտով` Դոշակների փողոց (Ռու դե Մաթելա), մյուս կողմից` աշխարհի վրա բացվող Շոտլանդիայի և Անգլիացիների կաչաղակ (Ռու Պիօզ-Անգլե) փողոցներով: Սա հենց այն վայրն է, որտեղ գետային նավարկությունը դառնում է ծովային, ֆրանսիական քաղաք է սա` անգլիական մառախուղով պարուրված:

Ռուենը նման է մեծ ոստրեի, որի մակերեսի անհարթությունները ժառանգված են միջնադարից: Գավառական ներփակվածություն կա այստեղ, ինքն իր մեջ ներփակվածություն ու նաև գավառին հատուկ փոքրիկ խճուղիներ, ճանապարհներ, անցումներ և փակուղիներ, որոնց կենտրոնում բյուրեղյա վճիտ ջրով լի ջրավազանն է` իր շատրվանով: Բայց գավառական թվացյալ այս գորշության մեջ է ֆրանսիական գրականության ու պատմության առանցքը:

poxocՍենտ Ուենը` Ֆրանսիայի գոթական ամենագեղեցիկ տաճարներից մեկը, իսկական մարգարիտ լինի ասես: Ժամանակ գտնենք նստելու բացօթյա սրճարանում` որևէ բան խմելու: Եվ մինչ մենք հիանում ենք տաճարի ճակատամասով, տաճարի հրապարակում աննկատ հայտնվում է Մոնեի ստվերը: Ավելի քան հարյուր տարի առաջ նա համառորեն աշխատեց այստեղ` ստեղծելով տաճարի ճակատադուռը և Ալբանի աշտարակը պատկերող քսան կտավ: Սրճարանում նստած վայելենք լույսի ցոլքերը սպիտակ գինով լի գավաթում, վաղորդայնի առկայծումներ, վառ արևի լույս, դարչնագույնի ներդաշնակություն:

Ժամանակն անցնում է, ձգվում, ու մշուշված հայացքով տեսնում ենք սլացող «Ծիծեռնակը» (Հիրոնդել), այն
հանրակառքը, որը Ֆլոբերի հերոսուհուն` էմմա Բովարիին տանում է իր սիրեկանի` Լեոնի մոտ, տանում է դեպի քաղաքի զգայական հաճույքները: Ժամանակի այս խելահեղ պտույտի մեջ իրար են հանդիպում հայտնի անուններ` Ստենդալ, Ֆլոբեր, Կոռնել: Ինչ-որ աղաղակներ մեզ կանչում են դեպի քաղաքի խորքը` Հին Շուկայի հրապարակ: Դրանք անգլիացիների ձեռքով ողջակիզված ժաննա դ’Արկի` Օռլեանի կույսի աղաղակներն են:

Շարունակենք կանգնեցնել ժամանակը` անցնելով Մեծ ժամացույցի տակով. Ֆրանսիայում սա միակ վայրն է,
որտեղ «ժամացույց» բառն արական սեռով է գործածվում, փորի նմանվող իր ուրվագծերով, կարմրած դեմքով, ալ կարմիրով ու ոսկեգույնով զուգված` նա արևելյան արքայազն է հիշեցնում: Իրական կախարդանքին ականատես լինելու համար պետք է այստեղ գալ երեկոյան, երբ խանութները փակ են. մելամաղձոտ, հաճելի մթնոլորտ է, գորշ ժամերը դանդաղ հոսում են, անձրևից փայլող սալահատակի վրա արձագանքում են միայնակ անցորդների հատուկենտ քայլերը:

Գնանք մի քիչ թափառելու Սեն-Մակլու թաղամասում` եկեղեցու ստվերում ծվարած փոքրիկ խանութների արանքում. ջութակագործ վարպետների, հնավաճառների, հնագրավաճառների փոքրիկ կրպակներ են մեծ մասամբ: Ցայտաղբյուրների հանդարտ կարկաչ ու անձրևի կաթիլների մեղմ թակոց: Ու կապույտ մառախուղ շուրջբոլորը: Մանկությանս օրերին` ամբողջ ցերեկը ծովի ափին անցկացնելուց հետո, մենք այստեղ էինք գալիս երեկոյան, թոքերս` Դյովիլի, Տրուվիլի ծովային գոլորշիներով լի, ճակատներիս` բաց ծովի սառնությունը: Ու երբ իջնում էր գիշերը, Փարիզ վերադառնալուց առաջ Ռուենի փողոցների լաբիրինթոսում որևէ սրճարան էինք փնտրում, որտեղ հնարավոր լիներ տաք շոկոլադ խմել ու անշտապ, մտերմիկ զրուցել:

Այս թաղամասի մասին ամենից լավ ասել է ժամանակակից գրող Ֆիլիպ Դըլերմը:

Երբ օրվա վերջում անգլիական շարֆի պես իջնում է մառախուղը, Սեն Մակլու թաղամասն ասես ծովի հատակ լինի:

jumiejՍպասում ենք լաստանավին, ու մինչ մեր մոլորված հայացքը հետևում է լայնահուն գետի դանդաղ ընթացքին, Սենի ջրերի վրա լողացող կապույտ մառախուղում հանկարծ տեսիլք է հայտնվում, ինչ-որ լաստի վրա կողք-կողքի պառկած են երկու արքայազն, պառկած են ինչպես Քլովիս Երկրորդի երկու պատժված որդիները` ծնկատակերի ու ծնկների ջլերն այրված, որոնց լաստը քշվում է Լեթայի` դամբանական գետի անկասելի հոսանքից: Նրանք հասել են Ժյումիեժ. սա իրենց աքսորի վայրն է, խաղաղության հանգրվանը: Հետո տեսիլքն անհետանում է, բարձրանում ենք լաստանավի վրա, հանգցնում մեքենայի շարժիչը, և լաստանավը պոկվում է տեղից` ջրագալարներ առաջացնելով: Վերադարձը դեպի 21-րդ դար չափազանց կարճ է, հազիվ այնքան, որ հասցնենք մտնել Ժյումիեժի ավերված աբբայության տարածք: Մարդու հոգին լիանում է նման գեղեցկության տեսքից, գոռոզ պատերի ողորկ ու ճերմակ երիզներ, սաղարթի զմրուխտ կանաչ, երկնքի ապշեցուցիչ գույն:

Տաճարի գավիթում լսում ես ծառերի մետաքսե շրշյունը, զգում ես, թե քամին ինչպես է շոյում ձեռքերդ ու մազերդ: Կուզեիր մնալ այստեղ` օրորվող ճյուղերի արանքում, ու զգալ, թե հոգիդ ինչպես է լիանում:

Սենին հրաժեշտ տալուց ու ավելի հյուսիսում մեզ սպասող ծովին միանալուց առաջ շարունակենք հետևել գետի ընթացքին` մեր ժամանակային ուխտագնացությունը հասցնելով մինչև Վիլըքիե փոքրիկ գյուղ, որը ծվարել է ափամերձ, կավճապատ ժայռերի արանքում: Ալիքները մռայլված են. ուրիշ ժամանակներից եկող մի ալիք է գալիս` արագընթաց, հզոր, ինչպես վարգող ձին, շնչակտուր դուրս է գալիս ծովից` մխրճվելու երկրի խորքը: Հզոր ալիքը խփվում է մի փխրուն նավակի, որը մոլորվել է մոլեգնած գետի ջրերում: Շառլի ու Լեոպոլդինի` Վիկտոր Հյուգոյի դստեր նավակն է սա: Լեոպոլդինն ու իր ամուսինն այստեղ խեղդվեցին 1843-ի սեպտեմբերի չորսին: Գետի ափերը դեռ պահում են հոր տխրությունը: Այս պահին խաղաղված գետի առջև կանգնած` արտասանենք ֆրանսիական գրականության ամենագեղեցիկ և ամենապարզ այս մի քանի տողը.

«Ես չեմ նայի ոսկուն`իջնող երեկոյի,
Ո՛չ էլ հեռվում, դեպի Հարֆլյոր իջնող առագաստին,
Երբ տեղ հասնեմ, կդնեմ քո շիրիմին
Ծաղկած մի փունջ կանաչ փշարմավի»:

Թողնենք Սենն ու նրա առաջացրած մելամաղձոտ հիշողությունները և բարձրանանք դեպի հյուսիս, դեպի ծովը, որի հավերժական խոստումն է գետը:

tx

 

Ալաբաստրե ափն` իր ճերմակ, ափամերձ ժայռերով, Տղեպողը` փոքրիկ ծովափնյա հանգստարան` լողափին շարված տնակներով, որ, ասես, կառուցվել են ո’չ մարդկանց, այլ տիկնիկների համար, այս ամենը Մարսել Պրուստի հնաբույր աշխարհի հմայքն ունի: Տախտակապատ ճանապարհն ու փակ հովանոցները սպասում են արևոտ օրերին: Բայց հենց այս եղանակին է, որ մարդկանցից լքված, ամուր ու գորշ գլաքարերով պատված լողափն առավել գեղեցիկ է, երբ ծովը՝ կոտորակվող, շարժուն, զբաղեցնում է ամբողջ տարածքը, իսկ ծովի ծփանքը գլաքարերը զրնգացնում է բոժոժների նման:
Դիտարժան է նաև նավահանգիստը` ձկան համատարած ուժեղ հոտով ու շուկայով, որտեղ վաճառողները բարձրաձայն գովում են իրենց ապրանքը: Ծանր ճայերը ճիչեր են արձակում` իրենց ճերմակ թևերով ճեղքելով թանձր երկինքը: Աղյուսների մռայլ տեսքը, թերթաքարե տանիքները լքվածության ու մենության զգացում են առաջացնում, որն ավելի է ուժեղանում դեպի փարոս զբոսնելու ընթացքում: Ծովապատնեշի վրա զգում ես, ասես, աշխարհի ծայրին, քամուց ու ծովային փոշուց աչքերիդ արցունքներ են հայտնվում: Գոյության տտիպ զգացողություն ես ունենում, ու բռունցքված ձեռքերդ գրպաններումդ մի քիչ ջերմություն են փնտրում:

Մի քիչ էլ բարձրանանք, որպեսզի մեր հոգու խորքում զգանք քամու և բաց ծովի խայթոցը: Ահա Սոմի ծովախորշը. այստեղ` համարյա ծայրին հասած, բացառիկ մի հանդիպման ենք եկել քամու, լույսի, թռչունների, դանդաղահոս Սոմ գետի գետաբերանի հետ: Ձեր առջև բացվում է տարածությունը և ավազով պատված բնապատկերը: Ժյուլ Վեռնն իր «Խորհրդավոր կղզին» վեպում այս ծովախորշն է նկարագրում: Տարօրինակ կերպով անժամանակային մի վայր է սա, հատկապես երբ ծովը տասնչորս կիլոմետր հետ է քաշվում ափից և երբ ծովային թռչունները գալիս են իրար մեջ բաժանելու ոստրեներն ու կակղամորթները, որոնք հայտնվում են տիղմի միջից:

paros

Սպասենք մթնշաղին, երբ երկինքն ու երկիրը կմիախառնվեն ու երբ կվառվի փարոսը: Ջրամբարտակի մոտ ահա երևում է ծովաշների ամենազվարճալի ներկայացուցիչը, մի փոկ հանում է իր օվալաձև գլուխը: Տարօրինակ է նրա ներկայությունն այն վայրում, որն անչափ հեռու է Անտարկտիդայից ու բևեռային սառույցներից: Սուր մի ճիչ, և մկանների ու ճարպի երկու հարյուր կիլոգրամանոց զանգվածն անհետանում է նույնքան անսպասելի, որքան հայտնվել էր: Փոկն այլևս այստեղ չէ, նա դանդաղ հեռանում է դեպի Հուրդել, որտեղ իրեն են սպասում անհանգստացած ցեղակիցները:

Բարձրանանք դեպի Սեն Վալերի` միջնադարյան քաղաք-ամրոց: Քաղաքը Նըվերի դարպասից մինչև Գիյոմի դարպաս շրջապատված է պարիսպներով: Քաղաքի մուտքը հսկում են երկու հսկա աշտարակներ, որոնք իրենց գագաթին հրակնատներ ունեն: Սալահատակի վրա դեռ արձագանքում է ժաննա դ’Արկին Ռուեն տանող ձիերի պայտերի դոփյունը, թռչունները պտտվում են երկնքում, քանի որ այստեղ ամեն ինչ սկսվում և ավարտվում է թռչուններով: Նրանք պահապաններն են ժամանակի, խորհրդավոր ու առասպելական Նորմանդիայում մեր կարճ ուղևորության չափազանց ձգված ժամանակի պահապանները:

Հեղինակ` Էսթեր Մանն
Լուսանկարները` Լևոն Մինասյանի
Թարգմանեց` Նունե Աբրահամյանը

newmag #06

Գրել կարծիք