Ճամփորդություն դեպի Պորտո` Պորտուգալիայի երկրորդ քաղաքը Լիսաբոնից հետո

Ճամփորդություն դեպի Պորտո` Պորտուգալիայի երկրորդ քաղաքը Լիսաբոնից հետո

Հաճույք ես ստանում` նայելով շենքերի ճակատամասերից կախված երկաթե պատշգամբներին, որոնց երկաթե նախշերը բարդ արաբեսկներ են հիշեցնում:

Շշերն ուրախ իրար են խփվում. վիսկի, պաստիս, կարմիր կամ սպիտակ Մարտինի. Ֆրանսիայում ախորժաբեր ըմպելիք ճաշակելու ժամն է.

– Չէ՜, շնորհակալ եմ, ես պորտո եմ նախընտրում:

Պորտո: Գեղեցիկ անուն է, կլոր ու տաք о-ով, որ զգում ես կոկորդումդ: Գինու պիտակի սպիտակ ֆոնի վրա առանձնանում է սև, առեղծվածային մի սիլուետ. Սենդմենն է` իր թիկնոցով ու սոմբրերոյով: Կամ էլ Պորտո Կրուս անունն է, որ տարաշխարհիկ հնչողություն ունի, ինչպես հեռավոր մի երկիր: Այս ապրանքանիշի գովազդային նշանաբանը` «երկիր, որտեղ սևը գույն է», ասես, ընդգծում է Պորտո Կրուսի ամբողջովին սև, բայց ներսում գունային բազմազանություն ամփոփող շշերի առեղծվածը:

3

Մի փոքրիկ ըմպանակում, որ հատուկ դրա համար է նախատեսված, գեղեցիկ հրակարմիրը եզրերի մասում ավելի է խտանում: Սառույցի կտորները զրնգում են: Porto Tawny. պորտոյի ամենադասական տեսակներից մեկն անգլիական անուն ունի: Այս անունը հիշեցնում է բրիտանացիների ամենագոյությունը, նրանց մենաշնորհը խանձվածի ու մրգաչրերի բույրով այս ալկոհոլային խմիչքի արտադրության վրա` ի տարբերություն պորտուգալացիների, որոնք ավելի ու ավելի քիչ են զբաղվում դրանով: Չնայած` պորտուգալացիները շատ քիչ էլ խմում են Պորտո` գերադասելով իրենց տեղական` բալից պատրաստած օղին` ժինժինյան:

Պորտո. այս անունը, որ չափահասները հաճախ են գործածում երեկոյան` ընկերական հավաքույթների ժամանակ, մի օր էլ Ձեզ տանում է դեպի մի քաղաք, որը հենց այդպես էլ կոչվում է: Հյուսիսային քաղաք է, որը, սակայն, փարիզցիները հարավային քաղաք են համարում: Պորտոն Պորտուգալիայի երկրորդ քաղաքն է Լիսաբոնից` Լիսբոայից հետո: Հանգիստ, գավառական քաղաք է. այստեղ զբոսաշրջիկների մեծ խմբեր չեն գալիս, նրանք նախընտրում են հարավային մասի` Ալգարվի լողափերը: Սա, նախևառաջ, արևային քաղաք է. մտքումդ անմիջապես պատկերանում է ամռան շոգից ընդարմացած Պորտոն, որտեղ բոլոր տների կրկնափեղկերը փակ են` տան ներսը զով պահելու համար:

2

Բայց այս գարնանային եղանակին օդը մեղմ է, փափուկ: Կայարանից դուրս գալով` հայացքդ բարձրացնում ես դեպի տների բարձր ու նեղ ճակատամասերը: Միայն ջրանցքներն են պակասում, որ քեզ զգաս մի ուրիշ քաղաքում` վախվորածորեն իրար սեղմված տներով հայտնի Ամստերդամում: Պորտոն, ուրեմն, մի ուրիշ` քույր քաղաք է հիշեցնում, բայց մի տարբերությամբ. Պորտոն «բորոտ» է, նրա տների պատերը կեղտոտ են ու չնորոգված, ինչը չես ասի Հոլանդիայի սեթևեթուն ու սառը մայրաքաղաքի մասին: Բայց հենց սա է, որ Պորտոն ավելի հուզիչ քաղաք է դարձնում` այս տները, որոնց ճակատամասերի ծեփը թափվում է սոխի կճեպի նման: ժամանակը համբերատարորեն կճպում է Պորտոյի շենքերը: Երկրորդ հայացքը բավարար է նկատելու համար, որ փողոցները բարձրանում են դեպի երկինք` վեր են ելնում: Որ կողմ էլ նայես, բլուրներ ես տեսնում, որոնց վրա նստած է որևէ եկեղեցու ծանր զանգվածը: Սա հավատացյալների քաղաք է, որի բնակիչները ճանապարհների հատման կետերում Կույս Մարիամի պատվին կարմիր մոմեր են վառում, որոնց խոնարհ բոցը երերում է քամու շնչից:
Եկեղեցական շինությունները զարդարված են 18-րդ դարի բարոկկո ոճով` տոլհա դուրադա. այստեղ ջերմեռանդությունը վերածվել է եկեղեցաբեմի փայտե ոսկեզօծ շրջանակների, բարդ սյունաշարերի, հարյուրներով հրեշտակիկների, որ ժպտում են հաստաթուշ տիկնիկների նման: Առաստաղը կքել է ոսկեզօծ քարերի ծանրության տակ: Ասես խրված լինես ծանր լռության մեջ, որը խլացնում է քաղաքի աղմուկը, մեքենաների ազդանշանները, շարժիչների ձայնը. իրար կանչող ձայները գալիս ու զարկվում են երեսպատված դռներին` թողնելով մշուշոտ ու տարօրինակ տպավորություն, ասես քարանձավում լինենք:

4

Հետո քաղաքն իջնում է դեպի Ռիբեյրան` Դուրոյի` ոսկե գետի երկայնքով ձգվող կառամատույցը, գլխապտույտ առաջացնող կամուրջներ են նետվում մի ափից մյուսը` ասես երկաթի կամ բետոնի մի թռիչքով ստեղծված: Ավելի շշմեցուցիչ են, քան Մայր տաճարը: Երկնքի ու երկրի միջև նետված յուրաքանչյուր կամուրջ մարդու նախաձեռնողության ու հնարամտության խորհրդանիշն է: էյֆելյան կամուրջն` իր մետաղե ժանյակներով ու երկաթ-բետոնե կառուցվածքով, երկար ժամանակ ամենաերկար կամուրջն էր: Մեկ քաղաք, երկու երկաթե կամուրջ, երկու ժամանակակից կամուրջ մի գետի համար, մի քանի կիլոմետրի վրա, այնքան իրար մոտ, որ նավով երեսուն րոպե է պետք ամբողջ այդ տարածքը կտրել-անցնելու համար:

Ժամանակի հետ սովորում ես այս քաղաքին, որն անվերջ բլուրներից է բաղկացած` անընդհատ վերելքներով ու վայրէջքներով: Հալ աչքդ չես կարողանում կտրել կապույտ հախճապակիով պատված ճակատամասերից` հանրահայտ ասուլեյոսներից, որ աչքի խաբկանք ստեղծող նախշեր են` փոքրիկ էմալապատ քառակուսիներից հավաքված: Երբ ուշադիր նայում ես նրանցում պատկերված գյուղական կամ մարտական տեսարաններին, տարօրինակ մի դետալ ես նկատում. գեղջկուհիները բոբիկ են: Այդ ժամանակ ես հասկանում, որ Եվրոպական Միության երկիր Պորտուգալիան աղքատ է մնացել, թեև պահպանվել են ոսկեդարի առատության հետքերը` զարդարուն այդ եկեղեցիները, թեև նոր մեքենաները քիչ չեն ու գործարար կենտրոնի երկնաքերներն էլ տպավորիչ են: Իհարկե, բոկոտն գեղջկուհիներ չկան այլևս, ոչ էլ գլխին ուռենու ճյուղերից հյուսած լայն ու տափակ զամբյուղներ կրող կանայք, բայց Պորտոյում արժանապատվությամբ լի աղքատության շունչ կա, որն առաջին հայացքից չի երևում:

Այո՜, Պորտոն համալսարանական քաղաք է, որտեղ կարելի է տեսնել ուսանողական համազգեստով` սև թիկնոցով ու վզին քամուց օրորվող երկար, մուգ գույնի շարֆով երիտասարդ ուսանողների, որոնք Ազատության հրապարակում բղավում են «դա լիբերդադ», որպեսզի հինավուրց ծեսի համաձայն շնորհավորեն նոր շրջանավարտներին: Բայց սա աղքատ քաղաք է, աղքատների քաղաք, որն արյունաքամ է եղել դեպի Ֆրանսիա աշխատուժի արտագաղթից. մայթերին մնացել են միայն ծերերը: Քաղաքը հայացքի առաջ բացվում է միանգամից` առանց շպարի: Այս գեղատեսիլ քաղաքում, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն դասել է համաշխարհային ժառանգության կոթողների շարքին, որը մի ժամանակ ճանաչել է ոսկեդարի շքեղությունն ու փայլը, երբ Բրազիլիայից գալիս էին առագաստանավերը` բեռնված ոսկով, մետաքսով, համեմունքներով, ահա այս երբեմնի հարուստ քաղաքում այժմ լքված տներ կան, որտեղ միայն աղավնիների ղունղունոց է լսվում: Ու ոչ թե հատուկենտ, այլ հարյուրավոր տներ. ասես փչացած ատամներ լինեն, որ հանկարծ երևում են պայծառ ժպտացող շուրթերի արանքից:

6

Տարօրինակ է այս քաղաքը, որը երեկոյան փայլում է Դուրոյի վրա, բայց դատարկ է, ցնորական, որի փողոցները մութ են, առանց լուսավորության: Միայն մթնած պատուհաններն են բացում իրենց դատարկ խոռոչները գիշերվա տխրության առջև, որովհետև այս քաղաքը լի է մելամաղձությամբ, որ բխում է հին քարերից, որոնք այլևս ոչ մեկին պետք չեն: Քամուց անընդհատ տարուբերվող կրկնափեղկերի ձայնն, ասես, ողբ է հիշեցնում. այս փեղկերն այլևս երբեք չեն փակվի` որևէ ընտանիքի երջանիկ առօրյան օտարների հայացքից թաքցնելու համար: Սա շատ է համահունչ այս ժողովրդի երգի` ֆադոյի սիրտ ծակող մելամաղձությանը. ցավից ու գիշերից ծնված այս ավանդական երգի, որը բարձրանում է, ուռչում ու հետո ընկնում, ինչպես հառաչանքների քամուց քշվող մի շարֆ: Հետո արդեն սովորում ես այս դատարկ կենտրոնին, հաճույք ես ստանում` նայելով շենքերի ճակատամասերից կախված երկաթե պատշգամբներին, որոնց երկաթե նախշերը բարդ արաբեսկներ են հիշեցնում: «Ընտելացնում» ես քաղաքը, և այն տարօրինակ կերպով հարազատ է դառնում. Պորտուգալիան ինչ-որ առումներով նման է Հայաստանին, ասես ինչ-որ աներևույթ կամուրջ կարողացել է իրար միացնել այս երկու երկրները, չնայած` այստեղ` Պորտոյում, հայերին նվիրված ոչինչ չկա: Այս նմանությունն ավելի խորն է, ավելի ներանձնական, քան եթե արտահայտված լիներ որևէ հուշարձանով: Պիտի շատ երկար քայլեք Պորտոյի փողոցներով, որ հասկանաք դա: Փողոցների անկյուններում տեղավորված մանր արհեստավորներն ու առևտրականներն ստիպում են մտածել այն գունագեղ ու ինքնատիպ առօրյայի մասին, որ հայտնաբերում ես Հայաստան գալով. բանան վաճառողներ, ծեր կանայք, որ առաջարկում են ծաղկեփնջեր ու եղրևանու ճյուղեր. այս կանայք, ասես, մի ուրիշ դարից են եկել, որի վրա չի տարածվում երկրի բարեկեցության մերօրյա մակարդակը, լեռնեցիների կոպիտ դեմքերով ծեր կանայք, որոնց` կոշտուկներով պատված ձեռքերը հանգչում են սև գոգնոցների վրա: Ուրիշ կանայք էլ կան, որ առանց հոգնելու ավլում են, մաքրում, սրբում իրենց դռան առաջ` զինված օճառաջրով լի դույլերով, որ դատարկում են ամբողջ ուժով: Եվ հետո, պատուհաններից լվացք է կախված` ծովի քամուց օրորվող պարանների վրա. սա հարավի երկրների ինքնությունն է, հարավի բոլոր երկրների դրոշը` լվացքը, որն ասես փքված առագաստ լինի` անթերի կերպով կողք-կողքի շարված կյանքի գույներով:

Եվ հատկապես աչք է զարնում այս ժողովրդի հյուրասիրությունը, մտերմիկությունը մեղմ ու բարեխիղճ այս մարդկանց, որոնցից շատերը խոնարհաբար հյուսվել են Ֆրանսիայի կյանքին, ճիշտ ինչպես հայերը: Այս ժողովրդի ամենամեծ արժանիքը սիրալիրությունն է` անցորդի նկատմամբ, օտարականի, այս պահի ու ամբողջ կյանքի ընկերոջ: Նրանք ժպտում են ու ձեռքը մեկնում մեր չորս տարեկան աղջկան, որը վազվզում է նեղ փողոցներով. «Ինչ սիրուն է, ասես տիկնիկ լինի»: Երեխասեր մարդու այդ բարեկամական ժեստը, մեղմությամբ լի այդ ժպտուն հայացքը` ուղղված անմեղ երեխայի վարդի թարմությանը, ես միայն Հայաստանում և Պորտոյում եմ տեսել:

5

Բայց, իհարկե, նմանությունը դրանով ավարտվում է, քանի որ նույնիսկ եթե պորտուգալացիները լեռնային ժողովուրդ են, նրանք ամենից առաջ ձկնորսներ են. նրանց հաճախ կարող եք տեսնել նավամատույցներին` իրենց կոպիտ ու կոշտուկներով պատված ձեռքերով կարկատելիս ձկնորսական երկար ցանցերը. բարդ կծիկ, ջրահարսի գզգզված վարսեր, որ ընկած են սալահատակին:

Ծովը մոտ է, այնտեղ կարող եք հասնել էլեկտրիկո 1 տրամվայով. հին մեխանիզմ է, թանգարանից դուրս բերված, որն իր բողոքը քաղաքի մի ծայրից մյուսն է հասցնում: Հին ֆուրգոն է, որից պողպատի ու մաստիկայի հոտ է գալիս, որը ոռնում է ամեն շրջադարձին և իր աղմուկով մրցում օվկիանոսի աղմուկի հետ, օվկիանոսի, որի վերջին կանգառն է ինքը: Դեպի հարավ գնալու` լողափի նուրբ ավազի անսահմանությանը հասնելու համար կարելի է նաև գնացք նստել, որ հարմարավետ է, օդափոխության համակարգով զինված, եվրոպական: Գնացքի պատուհանից նայելիս աչքերիդ առջևով անցնում են արբեցնող ու խելքամաղ անող բույրով էվկալիպտները, ոսկեգույն, հասուն պտուղներով նարնջի ծառերը, իսկ կարմիր կամ վարդագույն կամելիաները (մարգարտածաղիկ) ուղղակի ամենուր են. իրենց գլխիկները հանել են այգիներից, որ շրջապատում են տները` սալիկներով պատած, այնպիսի սալիկներով, որոնցով մենք պատում ենք մեր լոգարանները:

Հենց դուրս գաք կայարանից, Ձեզ անակնկալ է սպասում. Ավեյրան է` ջրանցքների, գոնդոլների քաղաք: Սա մի հորինովի Վենետիկ է ծովալճակի վրա, որտեղ ապաստանում են թռչունները, որտեղ արդեն վաղուց չեն հավաքում աղահանքերի աղը: Մի ջրանցքի վրա կորացած մեջքով կամուրջ կա, որ հիշեցնում է Վենետիկի Հառաչանքների կամուրջը, բայց ավելի փոքր է, գյուղական: Ջրի առկայծումներում արտացոլվող լաքապատ, կողք-կողքի խելոք շարված տներ. ծովի ափին Նովա Կոստան է` ձկնորսների մի գյուղ` գունավոր ներկած, կարմիր, կանաչ, կապույտ զոլերով տներով, որոնք մանրածալք փեշ հագած խելացի աշակերտուհիների են հիշեցնում:

1

Պորտոյի շրջակայքում միակ դիտարժան բանը ծովը չէ: Դարձյալ գնացքով կարող եք սուրալ հյուսիս և Բրագա քաղաքից 5 կմ հեռու հայտնաբերել ուխտագնացության շշմեցնող մի վայր. Բոմ Յեսյուս դո Մոնտեն` իր վիթխարի սանդուղքով, որ շրջապատված է սոճիների և էվկալիպտների հրաշալի անտառով: Երկթև սանդուղք բարոկկո ոճով, որ Գողգոթայի ճանապարհ է հիշեցնում` զարդարված արձաններով և շատրվաններով, որ նվիրված են հինգ զգայարաններին. դրանցով նրանք ուխտագնացին հիշեցնում են մարմնական հաճույքների վտանգների մասին:

Երկարատև ու դժվար վերելքից հետո հասնում ես եկեղեցի:

Երեկո է, գնացքով վերադառնում ենք Պորտո. ապակու այն կողմում պատկերներ են հաջորդում իրար` ժայռերին բախվող ծով, եկեղեցիների սպիտակ պատեր, նարնջի ծառերի մեջ թաքնված փոքրիկ տներ, կամելիաներ, որ խոնարհում են իրենց` մուգ կարմիր ծաղիկներով պսակված գլուխները: Սան Բենտո կայարանի ուրվագծերն արդեն ջնջվում են մայրամուտի աղջամուղջում, ասուլեյոսները կորցնում են իրենց փայլը: Գիտենք, որ վաղը մեկնելու ենք, մի վերջին հայացք ենք նետում պատշգամբների երկաթե զարդանախշերին` ասես ժանյակներ են, որ պոկվում են ճակատամասերի բծավոր մաշկից: Ֆադո և սաուդադ. մելամաղձոտ երգերը հնչում են հին, նեղլիկ փողոցներում, որ բարձրանում, «մագլցում» են բլուրներն ի վեր: Սա այն ժամն է, երբ կապույտ երկինքը մթնում է, հին քաղաքն արտացոլվում է Դուրո գետում` ջրի հոսանքի երկայնքով ձգելով երկարածամ ոսկեթելեր: Մի օր նորից կվերադառնա՞նք այստեղ: Մեր սրտերը ճմլվում են, գնացքները դանդաղ անցնում են մետաղական կամրջի վրայով, արյունը բաբախում է մեր երակներում. պետք է հիշողության մի անկյունում պահել ոսկե փայլատակման պատկերը մի քաղաքի, որը կառչում է կյանքից, որը չի ուզում մեռնել, որն ուզում է պահել անցյալի իր փայլը, որն, իր կամուրջներն ու եկեղեցիները ձգելով, ուզում է հասնել երկնի անհունին:

Հեղինակ` Էսթեր Մանն (Ֆրանսիա)
Լուսանկարները` Լևոն Մինասյանի (Ֆրանսիա)
Թարգմանեց Նունե Աբրահամյանը

newmag #07

Գրել կարծիք