Սեփական փորձով. Արջերի քարանձավ՝ ստորգետնյա դրախտ

Սեփական փորձով. Արջերի քարանձավ՝ ստորգետնյա դրախտ

Ինչպե՞ս Տիգրան Զարեյանը Արջերի քարանձավում մահից փրկվեց և, թե ինչպե՞ս անվտանգությունը ապահովող հատուկ մասնագետները կարողացան դուրս ընկած ոսկորը տեղը գցել:

Վայոց Ձորում գտնվող Արջերի քարանձավը Արփի գյուղից հեռու է 3 կիլոմետր: Սա՝ ուղիղ գծով: Իսկ ճանապարհով հարկավոր է գրեթե անմատչելի ծերպերով ու նեղ արահետներով քայլել 8 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք: Տեղանքը որքան գեղեցիկ, նույնքան էլ անհյուրընկալ է: Մետրանոց մացառները, թունավոր սողուններն ու ժայռաբեկորներն էլ ավելի են բարդացնում գործը: Պետք է ուշադիր ու զգույշ լինել:

Նոր էինք սկսել վերելքը, երբ պատահեց չկանխատեսվածը: Ոտքս սխալ դնելու պատճառով ժայռի գագաթից գահավիժում եմ, ու միայն փշատերև ծառն է պահում, որ անդունդ չգլորվեմ: Ոտքի կանգնելուց հետո պարզ է դառնում, որ վնասվածքս լուրջ է, ու գուցե անհնար է շարունակելը: Աջ ոտքս դուրս է ընկել տեղից, կողոսկրերս այնպես են ցավում, կարծես կոտրված լինեն:

Անվտանգություն ապահովող հատուկ մասնագետները անմիջապես հանում են զինվորական կրկնակոշիկներն ու սկսում ուսումնասիրել վնասվածքը: Ուզած-չուզած պետք է դիմանալ, որ դուրս ընկած ոսկորը տեղը գցեն: Այլապես ստիպված կլինեմ մի քանի ժամ սպասել բժիշկներին: Անասելի ցավ, ու փշրվող ոսկորի ձայնով ծունկը տեղն է ընկնում: Հատուկ բինտով ոտքն ամուր կապելուց հետո կարելի է քայլել: Անվտանգությունը հոգացողները խորհուրդ չեն տալիս շարունակել: Դեռ պարզ չէ. հնարավոր է, որ նաև կողոսկրերի վնասվածք ունենամ, սակայն իմ ու մեր թիմի որոշումը մեկն է. գնալ առաջ: Եվս մեկ ժամ, ու արդեն անձավի մուտքի դիմաց ենք:

sepakan-3

Հարավային Կովկասի ամենաերկար կարստային քարանձավի բացարձակ բարձրությունը 1655 մ է: Քարանձավի համար հոգ է տանում մշակույթի նախարարությունը: Տեղադրվել է երկաթե ճաղավանդակ, սահմանված է հսկողության խիստ կարգ, միայն հատուկ թույլտվությամբ է հնարավոր մուտք գործել անձավ:

Քարանձավներն առաջանում են ջրի ներգործության պատճառով: Հեշտ լուծվող ապարները, որպես կանոն, տեղի են տալիս ջրի հոսքին, ու առաջանում են քարայրեր: Ամենախոշոր անձավները կարստային են: Դրանք մի քանի տասնյակ կիլոմետր երկարությամբ սրահների և անցումների բարդ համակարգեր են:

Որսորդների հայտնաբերած ու 10 քմ մուտքով Արջերի քարանձավը երկրաբանները երբեք լուրջ չեն ուսումնասիրել: Ունի չոր ցամաքային կլիմա: Տարեկան միջին տեղումների քանակը կազմում է 500 մմ:

Օդերևութաբանական ուսումնասիրությունների տվյալով՝ քարանձավի միջին ջերմաստիճանն է 10,2° C: Քարանձավի ընդհանուր երկարությունը 3500 մետր է, որը երկրի ընդերք է խորանում ավելի քան 700 մ:

Անձավը գրեթե ամբողջությամբ ձևավորված է կալցիումի կարբոնատով, ինչի հետևանքով առաջացել են բազմաթիվ ու բազմապիսի ստալակտիտներ (շթաքարեր) ու ստալագմիտներ (պտկաքարեր):

Ամենագեղեցիկ ու տպավորիչ ստալակտիտներն ու ստալագմիտները գտնվում են անձավի հարավային ծայրում: Հենց դա է պատճառը, որ պետք է գնալ մինչև վերջ: Քարանձավի ներսում բազմաթիվ հսկայական դահլիճներ կան, որոնք իրար են միանում նեղ միջանցքներով, որոնցով անցնել հնարավոր է միայն սողալով:

Առաջին փորձությունը հաղթահարված է: Նեղ միջանցքով սողալուց հետո հայտնվում ենք մեծ սրահում: Առաջ գնալն այնքան բարդ է, որ սիպված ենք սանտիմետր առ սանտիմետր շարժվել: Համատարած մթությունն ու անդորրը կարող են շատերին շփոթեցնել:

sepakan-2

Այստեղ կորցնում ես ժամանակի ու տարածության զգացումը: Հասկանալով, թե որտեղ ենք գտնվում` շարժվում ենք պլանավորած ուղղությամբ: Շուտով պետք է հասնենք այն սրահը, որտեղ հայտնաբերվածի պատճառով է քարայրը կոչվել Արջերի: Այս սրահում հայտնաբերվել են արջի ոսկորներ, ու հենց սա է պատճառը, որ անձավը անվանվել է Արջերի: Դժվար է ասել, թե արջն ինչպես է հայտնվել այս քարանձավում:

Քարայրի ամենաբարդ հատվածներից մեկն է: Այստեղից ճանապարհը երեք տարբեր ուղղություններով կարելի է շարունակել: Նորից վերցնում եմ խորհրդային շրջանի չափագրումները, ու հասկանալի է դառնում, որ աջ կողմում գտնվող նեղ անցքով է հարկավոր վեր բարձրանալ: Մեկ ժամ սողալուց հետո հասկանալի է դառնում, որ փակուղի ենք մտել: Գնալիս չէի նկատել հատակին արված նշումը, և սխալ ուղղությամբ էինք շարժվել: Ստիպված վերադառնում ենք ելման կետ:

Դժվարությամբ հաջողեցնում ենք գտնել դեպի հարավ տանող ճանապարհը: Այստեղ ամեն ինչ գրեթե կուսական վիճակում է: Կան ուղղաձիգ վերելքուղիներ, որոնք առանց ամրալարերի անհնար է հաղթահարել: Սա հսկայական բնակերտ ու լաբիրինթոսանման անձավ է, որտեղ մոլորվելը շատ հեշտ է:

Նախամարդու համար քարայրերը եղել են բնակավայր, սակայն այս մեկը` դժվար թե: Որպես կանոն՝ նախամարդիկ ընտրում էին լավ պաշտպանված, բայց մի քանի անգամ ավելի անցանելի ու պարզ այրեր: Կողոսկրերիս ցավի պատճառով ստիպված դադար ենք առնում: Անվտանգությունն ապահովող մասնագետը նաև բժիշկ է: Առաջարկում է շապիկը հանել, որ հասկանալի դառնա, թե վնասվածքը որքան լուրջ է:

sepakan-6

Պարզ է դառնում, որ կողոսկրերիցս առնվազն երկուսը ճաքած են: Վնասված է նաև արմունկի ոսկորը: Այս վիճակում արգելվում է անգամ քայլել, սակայն այստեղ մնալն անհնար է: Ու քանի որ գրեթե հասել ենք, ընդունում ենք ևս մեկ ռիսկային որոշում: Շարժվում ենք առաջ: Սա հազարավոր փոքրիկ արնախումների` չղջիկների տունն է: Բնության ու գյուղատընտեսության համար թռչող կրծողները անփոխարինելի են: Նախ՝ ոչնչացնում են վնասատուներին ու նպաստում փոշոտմանը:

Ամենաբարդը ճանապարհի վերջին հատվածն է: Գրեթե անանցանելի միջանցքներ ու վերելքներ: Մեկ սխալ քայլը կարող է ճակատագրական լինել: Լարում ենք նյարդերն ու արդեն կամքի ուժով նետվում առաջ:

Եվս 2 ժամ սողալուց հետո հայտնվում ենք քարանձավի ամենահեռավոր, ամենամեծ ու ամենաշքեղ սրահում: Հազարավոր տարիների ընթացքում առաջացած ստալակտիտներն ապշեցնում են իրենց գեղեցկությամբ, գույներով ու ձևերով: Հասել ենք: Ստորգետնյա դրախտի սրտում ենք:

Գրել կարծիք