Սեփական Փորձով. Ի՞նչ են արձանագրել Խոսրովի արգելոցի վիդեոթակարդները

Սեփական Փորձով. Ի՞նչ են արձանագրել Խոսրովի արգելոցի վիդեոթակարդները

Խոսրովում կա 560 ցեղի ու 95 ընտանիքների պատկանող 1800 տեսակի բույս՝ Հայաստանի բուսական աշխարհի ուղիղ կեսը: 146-ը Կարմիր գրքում են, որի էջերն օր օրի ավելանում են, իսկ «Սեփական փորձով»-ը այցելել է եզակի արգելոց:

Մեր արշավախումբը 20 օրով մեկնել էր աշխարհի ամենահին արգելոց: «WWF-Հայաստանի»՝ վայրի բնության փորձագետ Ալեքսանդր Մալխասյանի հետ որոշում ենք սեփական փորձով մանրադիտակի տակ առնել և ուսումնասիրել Խոսրով արքայի դեռևս չհետազոտված ու չբացահայտված որսատեղիները: Քոթոթներին գտնելու համար ընտրում էինք համեմատաբար դյուրամատչելի ու անցանելի կածաններ, սակայն արգելոցի բնակիչների մասին ամբողջական պատկերացում կազմելու համար հարկավոր կլինի հասնել այնտեղ, որտեղ միայն բեզոարյան այծերն են լինում, մագլցել այնքան, որ մոտից տեսնենք անգղներին, ու, եթե հարկ լինի, գիշատիչներից խուսափելու համար ժամերով անշարժանալ:

7

Մեզ հետ վերցնում ենք ամենաանհրաժեշտը, սակայն իրերն այնքան շատ են, որ ձիերը գերբեռնված են, ու անհնար է նրանց հեծնել: Ստիպված ենք ոտքով տեղաշարժվել ու թունավոր սողուններից խուսափելու համար ամեն քայլափոխի ուշադիր նայել ոտքերի տակ:

Եվս մի քանի քայլ, ու հմուտ փորձագետը հայտնաբերում է այն, ինչը վախ է ներշնչում ու ստիպում քայլել գրեթե անձայն: Արմատախիլ արված ծառի մեծությունից հասկանալի է դառնում, որ գործ ունենք հսկա արու արջի հետ: Հավատացնում եմ՝ այս տեղանքում, թեկուզ մի քանի դաշույնով զինված, արջին հանդիպելը այնքան էլ հետաքրքիր ժամանց չի խոստանում: Չորս տեղամաս ունեցող Խոսրովի արգելոցում ամենամեծը Խաչաձորի տեղամասն է, երկրորդն ու արգելոցի սիրտը Խոսրովի տեղամասն է:

Մենք գտնվում ենք կենտրոնական տեղամասում: Եվս մի քանի բարդ ու դժվարին վերելք, և հայտնվում ենք բացատում: Ձիերը բեռնաթափելուց ու անձամբ բեռնվելուց հետո ոտքով ենք շարունակում ճանապարհը: Ալեքսանդր Մալխասյանը առաջին անգամ չէ, որ այս կողմերում է, սակայն մի բան է ոտքով անցնելն ու տեղանքն ուսումնասիրելը, բոլորովին այլ բան՝ մի քանի տասնյակ կիլոգրամ տեխնիկան բարձրացնելը՝ այս ամենը նկարահանելու ու ներկայացնելու համար:

Նախ պետք է իջնենք ձորակով, հետո բարձրանանք կտրուկ ու քարքարոտ լանջով: Մի քանի տեղ հազիվ եմ փրկվում գլորվելուց:

newmag56

Առաջին դիտակետը բլրի կատարին է: Նախ՝ այստեղից լայն տեսահորիզոն կա, ու բացի այդ՝ կարող ենք ուսումնասիրել հենց մեր տակ գտնվող ձորակները: Դեմ հանդիման Թռչնաբերդն է:

Հեռադիտակով մանրակրկիտ զննում ենք, սակայն ոչինչ չի նըշմարվում: Չկա ոչ մի շարժ ու կենդանության նշույլ: Բնական է. վայրի կենդանիներին տեսնելը Հայկական լեռնաշխարհում այնքան էլ դյուրին գործ չէ:

Բլրակը մնում է հետևում, առջևում գրեթե անանցանելի զառիթափ է: Այստեղ պետք է շատ ուշադիր և զգոն լինել: Կածանն անցնում է հենց այստեղով, ու անշշուկ քայլելու դեպքում հնարավոր է տեսնել արգելոցի բնակիչներին:

Վայրի բնության փորձագետի աչքից ոչինչ չի կարող վրիպել: Ժայռի պռնկին նա հայտնաբերում է վարազի լեշ: Ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ կենդանին սատկել է հիվանդության պատճառով:

Աֆրիկյան կամ արևելաաֆրիկյան ժանտախտ, իսկ գիտական լեզվով` Մոնտգոմերիի հիվանդություն: Այս հիվանդությամբ վարակվում են միայն խոզերը: Այն վտանգավոր չէ արգելոցում ապրող մյուս կենդանատեսակների համար: 2007 թվականին Վրաստանում բռնկվեց ժանտախտն ու նույն թվականին հասավ Հայաստան: Արգելոցի վարազները գրեթե գլխովին ոչնչացան: Արգելոցում մնացել է 3-4 վարազ: Սա նշանակում է, որ պակասել կամ ընդանրապես վերացել է գայլերի որսը: Հաճախ պատճառն էլ հենց սա է, որ գիշատիչները հարձակվում են տնային անասունների ու նույնիսկ մարդկանց վրա:

Վերադառնում ենք կացարան ու փորձում հասկանալ, թե գայլերի կատաղի հարձակումների պատճառը որն է: Նախ` մենք պարզեցինք, որ արգելոցում գայլերը չեն կարողանում լիարժեք որս անել, բացի այդ՝ կա ևս մեկ ու կարևոր հանգամանք: Գայլերի ոհմակը, որպես կանոն, առաջնորդում է դոմինանտ էգը: Մի քանի տարի առաջ արգելոցում 20-25 գայլերից բաղկացած մի ոհմակ կար, որի առաջնորդն էր Ալֆա էգը: Մարդիկ, առանց հասկանալու, երբեմնգնդակահարում են էգին ու նպաստում գայլերի քանակի ավելացմանը: Եվ տրամաբանական է, որ ոհմակին ու ձագերին ուտելիքով ապահովելու համար քաղցած գիշատիչը կարող է հարձակվել բնակատեղիների վրա: Միայն այս ամռան ընթացքում ու արգելոցի հմուտ աշխատակիցների քթի տակից գայլերը 7 քուռակ ու ձի են տարել:

56-3

Դեռ լույսը չբացված՝ ոտք ենք դնում ամենավտանգավոր կածանի վրա: Նախ պետք է հասնել քարանձավ: Բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան գրասենյակի կամ ավելի կարճ` «WWF-Հայաստանի» նախաձեռնությամբ արգելոցի տարածքում տեղադրված են ֆոտո-և վիդեոթակարդներ, ու հենց դրանցով է հնարավոր լինում հաշվառել կենդանիներին ու պարզել, թե դրանք որքան են ավելացել կամ պակասել:

Այս քարայրը ժամանակին որսագողերի կացարան էր: Այստեղ կարելի էր ապահով գիշերել, քանի որ մոտակայքում ջուր կա, մի քանի մետր տարածք խոտածածկ չէ, ուստի գյուրզաներին կարելի է տեսնել: Բացի այդ՝ սա վաղ միջնադարյան բնակատեղի է եղել, որը հետազոված չէ, ինչպես բազմաթիվ հուշարձաններ արգելոցի տարածքում: Գրեթե աննկատ աշխատող ֆոտոթակարդը տեղադրված է քարերի մեջ: Այն նկատելը դժվար է: Անհամբերությամբ հանում ենք կրիչներն ու համակարգչով նայում նկարածը: Անհավանական է, բայց տեսա-խցիկը ֆիքսել է արգելոցում ողջ մնացած վարազի: Սա իրական հաջողություն է ու փաստ, որ աֆրիկյան ժանտախտը լիովին չի ոչնչացրել վարազներին:

Շուտով մայրամուտ է, ու պետք է վերադառնալ ճամբար: Արգելոցում կա 560 ցեղի ու 95 ընտանիքների պատկանող 1800 տեսակի բույս՝ Հայաստանի բուսական աշխարհի ուղիղ կեսը: 146-ը Կարմիր գրքում են, որի էջերն օր օրի ավելանում են: Ճամբար հասնելուց ու սնվելուց հետո Ալիկի հետ քննարկում ենք անցնող օրն ու վերլուծում արգելոցի իրական վիճակը: Տարածքը հսկվում է ու պահպանվում: Սակայն հասկանալի է, որ սահմանափակ թվով աշխատակիցներով անհնար է լիովին վերահսկել իրավիճակը: Եթե համեմատենք անցած 10-15 տարիները, անհերքելի է, որ որսագողության դեպքերը պակասել են, սակայն դա չի նշանակում, որ իրավիճակն ամբողջությամբ վերահսկելի է:

Արշավախմբին հատկացված օրերը մոտենում են ավարտին, սակայն ամենաանմատչելի ծերպերը դեռ առջևում են: Մի քանի ժամ մագլցելուց հետո հասնում ենք լեռան պիկի: Հենց այստեղից էլ կարելի է հետևել ամենախոշոր թռչող գիշատիչներին՝ սպիտակագլուխ անգղներին: Փոքրիկ շարժում, ու անգղները, նկատելով մեզ, վայրկենապես անհետանում են:

6

Ժայռի ստորոտին էլ վիդեոթակարդ կա: Կրիչի պարունակությունը դատարկում ենք ու ծիծաղից քիչ է մնում պայթենք: Ֆիքսված են օրն ու ժամը: Սկզբում քարայծերը անցնում են այստեղով: Հետո մի կենդանի առավոտյան 10-ին մոտենում ու սկսում է պոզահարել տեսախցիկը: Հեռանում է ու վերադառնում 2 ժամից, այս անգամ էլ կճղակներով է փորձում ջարդել ֆոտոթակարդը: Սա էլ բավական չէ, նորից է գալիս մի քանի ժամ անց ու նորից հարձակվում ֆոտոթակարդի վրա: Ու այսպես՝ ամբողջ օրը: Վերադառնում է նույնիսկ գիշերն ու որքան ուժ ունի, հարվածում: Տեսնելով, որ ոչինչ չի ստացվում, մեզ ծանոթ քարայծը առավոտյան վերջին անգամ վերադառնում է նույն տեսախցիկի մոտ, միզում վրան ու հեռանում:

Հոգնած, բայց բարձր տրամադրությամբ վերադառնում ենք ճամբար: Մնացել է ընդամենը մեկ օր: Մնացել է վերջին՝ ամենաբարդ վերելքը: Ժայռերի գագաթների վրայով ու սողեսող պետք է մագլցենք: Տեղանքը այնքան բարդ է, որ նույնիսկ ձիերով է անհնար մոտենալ:

Քարքարոտ ժայռաբեկորները մի կերպ ենք անցնում: Սանտիմետր առ սանտիմետր, մեկս մյուսի անվտանգությունն ապահովելով, առաջ ենք շարժվում: Այս հատվածի տերն ու տիրակալը բեզոարյան այծերն են, որոնք ցատկելով են անցնում այս հատվածը: Եվս մի քանի մետր, ու հըսկայական անդունդ, որը պետք է մագլցել: Շարժվում ենք Ալեքսանդր Մալխասյանի հետագծով:

Անմատչելի ծերպերում է թաքցված ֆոտոթակարդը: Մոտենում ենք ու սկսում ուսումնասիրել: Անթիվ-անհամար բեզոարյան այծեր: Հասկանալի է դառնում, որ այս հատվածում կենդանիները գրեթե անխոցելի են ու պաշտպանված: Նկարներից էլ պարզ է դառնում, որ տարածքում քարայծերի մեծ խումբ կա՝ ձագուկների հետ: Փոխում ենք կրիչներն ու շտապում վեր: Գրեթե ոչինչ չի մնացել ամենաանառիկ վայրերից մեկը հասնելու համար: Եվս մի քանի ժամ, ու ամենաբարձր ժայռի կատարին ենք: Այստեղից արգելոցը կարծես ափի մեջ լինի:

8

Արշավախմբի՝ օրեր տևած հետազոտությունը պարզեց, որ արգելոցում արվածը շատ է: Որսագողության դեպքերը պակասել են: Ավելացել է բեզոարյան այծերի ու արջերի թվաքանակը: Սակայն արգելոցի լիիրավ տերն ու տիրակալը սոված գայլերն են: Մարդկանց աչքից հեռու ու հաճախ անտեսանելի այս տեսարանն իրական մարտադաշտ է կենդանական աշխարհի համար: Մեզ համար անընկալելի այդ աշխարհում չկա որևէ կանոն, բացի մեկից. ամեն գնով ողջ մնալ:

Լուսանկարները՝ Ալեքսանդր Մալխասյանի և «WWF-Հայաստանի»

Գրել կարծիք