Երկիր Նաիրիտ կամ հիշողություններ հսկայի մասին

Երկիր Նաիրիտ կամ հիշողություններ հսկայի մասին

newmag-ը զրուցել է «Նաիրիտ» քիմիական կոմբինատի հնաբնակների հետ: Նրանցից շատերը կես դարից ավելի աշխատել են այս գործարանում ու իրենց կյանքը նվիրել քիմիական հսկային:

«Նաիրիտը» կամ Սերգեյ Կիրովի անվան սինթետիկ կաուչուկի գործարանը ստեղծվեց 75 տարի առաջ Երևանի կարբիդի գործարանի հիմքի վրա: Քիմիական արդյունաբերության խորհրդային գիգանտը կարողանում էր ապահովել Սովետական Հայաստանի եկամտի 40 տոկոսը: Կոմբինատն ունեցել է մինչև 7000 աշխատող:

«Նաիրիտը» հաճախ է «կանգնել» ու վերագործարկվել: Հայաստանի արդյունաբերական ու արտադրական հսկան ուներ համախմբված կարգապահ կոլեկտիվ: «Նաիրիտի» համախմբված կոլեկտիվն էր, որ պայքարեց ամիսներով չստացած աշխատավարձի համար ու հասավ իր նպատակին: Այսօր էլ նաիրիտցիները պայքարում են «Նաիրիտի» վերագործարկման համար ու վստահ են, որ գործարանն ի վիճակի է արտադրանք տալ:

Գերցեն Հովհաննիսյան, 70 տարեկան


nairit-1Բանակ գնացել, եկել էի: Սկզբից գնացի ավտոդողերի գործարան: Հաշվետար էի աշխատում, դե՛, դա էլ մի քիչ կնոջ գործ էր: Ինձ տղամարդու գործ էր հարկավոր: Որոշեցի «Նաիրիտ» մտնել: Բոլորի նման բանվորի աշխատանքից սկսեցի, հետո ապարատավար դարձա:

Աշխատանքային պրոցեսին էի հետևում: Լավ էի աշխատում. մի երեք տարի հետո բրիգադիր դարձա: Որպես ապարատավար 7 տարի աշխատեցի: 68-ին արդեն հերթափոխի պետ էի, բայց աշխատավարձը շատ ցածր էր: Սովետական միության գրեթե բոլոր քիմիական գործարաններով շրջել եմ:

Սումգայիթի կաուստիկ սոդայի քիմիական արտադրամասը 1977-ին ես եմ վերագործարկել: Ադրբեջանցիները չէին կարողանում: Ամսական 1000 ռուբլի աշխատավարձ առաջարկեցին Բաքվում մնալու համար:

Կնոջս էլ էին պատրաստ աշխատավարձ տալ, միայն մնայի ու գործարանը աշխատեցնեի: Չմնացի: Դե՛, ես ղարաբաղցի եմ: Կասպից ծովի ափին տուն էլ էին սարքել. պատշգամբը դեպի ծովն էր բացվում: Չհամաձայնեցի:

Իրոք, լավ մասնագետ էի: Լուսանկարներս պատվո տախտակներից ցած չէին իջնում: Յուրաքանչյուր նկարի համար 100 ռուբլի հավելյալ աշխատավարձ էի ստանում:

Պարբերաբար «Նաիրիտ» եմ գնում, երբ հավաքվում է կոլեկտիվը: Ուշացրած աշխատավարձը տվեցին, հիմա էլ պետք է փորձենք «Նաիրիտը» վերագործարկել:

Խորեն Պարսամյան, 65 տարեկան


nairit-6Կնոջս հետ «Նաիրիտում» միասին էինք աշխատում, բայց ես ավելի շուտ էի գործի գնում, քան ինքը: Ես երբեք չէի ուշանում: Իմ աշխատելու տարիների առաջին լուսանկարները առաջին անգամ «Նաիրիտ» գործարանի բազմատիրաժանոց թերթում՝ «Կիրովեց» պարբերականում, հայտնվեցին. գործարանը տպարան ուներ: Գործարանի գործունեության, աշխատակիցների մասին տեղեկությունները հենց գործարանն էր հրապարակում: Կինս «Կիրովեցի» թղթակիցն էր: Ես կարբիդագործ եմ եղել: Գործարանում աշխատելը շատ դժվար էր: Այրվածքներ էին ստանում աշխատակիցները:

«Նաիրիտում» տեղի ունեցած 2009-ի խոշոր պայթյունը հիշեցի: 4 մարդու կյանք խլեց: Արձակուրդ էի: Տան դիմաց խմելու ջրագիծն էի քաշում: Ուժեղ պայթյուն լսվեց: Սարի թաղից զանգեցին ինձ, ասացին՝ «Նաիրիտից» ծուխ է բարձրանում: Ասացի՝ հաստատ 1/12 արտադրամասն է, ուրիշ բան լինել չէր կարող. պայթյունավտանգ արտադրամաս էր: Բոլոր 4 մահացողներին ճանաչում էի, տեսել էի նրանց արտադրամասում, քանի որ այդ հատվածում էլ եմ աշխատել ժամանակին: Էդպիսի դեպքերի ժամանակ միայն մտածում ես, որ պետք է օգնության հասնել:

Մի դեպք էլ հիշեցի: Վթարներ «Նաիրիտում» հաճախ էին լինում: Մի օր արևի ջերմությունից կոյուղագիծը բռնկվեց: Հակահրդեհային համակարգը չէր հասցրել միանալ, սակայն արագ մեկուսացրինք կրակը: Բայց ես այդ պահին տեսա՝ ինչպես էին շատերը դուրս փախչում: Ճիշտն ասած՝ փախչողները աչքիցս ընկան: Սակայն մեղադրել չես կարող. մարդիկ վախենում էին: «Նաիրիտն» այդ տարիներին կաբելի գործարանին հատուկ ռետիններ էր մատակարարում իզոլացման համար, արտադրված կաուչուկն էլ մեծ պահանջարկ ուներ ամբողջ Սովետական միությունում: Մենք 1/11 արտադրամասում կաուչուկ էինք արտադրում: Ամենադժվար հանգույցն էր: Մինչև 500 ռուբլի կարող էի վաստակել: 6 ժամ էի աշխատում, արտաժամյա աշխատանքի համար 13 ռուբլի էի ստանում: «Նաիրիտն» այն ժամանակ հանգստյան ճամբարներ ուներ: Յուրաքանչյուր բանվոր կարող էր 6 ռուբլով 24 օր հանգստանալ: Իմ առաջին աշխատավարձը մորս տվեցի՝ 230 ռուբլի: Մայրս գիտեր, թե 300 ռուբլի պետք է ստանայի: Ասացի՝ պահումներ են եղել: Դե՛, երբեք չէր աշխատել ու չգիտեր՝ ինչ պահումների մասին էր խոսքը: Լուսահոգի հայրս նայեց ինձ ու մորս, ակնոցը գցեց աչքերից ու ասաց. «Մի՛ խորացիր. ճիշտ է ասում»:

Չէի պատկերացնի, որ գործարանը չի աշխատելու: Այն ժամանակ մեր տնօրենը ուղիղ հեռախոսակապ ուներ Մոսկվայի հետ: Եվ տեսնում էինք, որ Սովետական միությունը մեծ ներդրումներ էր անում գործարանում: Մենք զգում էինք, որ դա հարկավոր էր Սովետին: Անգամ շրջափակման տարիներին մենք կարողացանք «Նաիրիտն» աշխատեցնել: Հիմա էլ կարող եմ 15-20 հոգի երիտասարդների սովորեցնել, թե ինչպես կարելի է աշխատել «Նաիրիտում»: Այն, ինչ ժամանակին պրոֆտեխնիկումն էր սովորեցնում, կադրեր պատրաստում՝ եռակցողներ, ապարատավարներ, այսօր կարող են «Նաիրիտի» նախկին աշխատակիցներն անել: «Նաիրիտում» մի ձգող բան կար, չէր թողնում դուրս գալ գործարանից ու մեկ այլ տեղ աշխատել: «Նաիրիտում» ես տեսա հարազատություն, ընտանիք: Ինձ «Նաիրիտում» երկար տարիներ հենց կոլեկտիվը պահեց:

Սամվել Հուսյան, 70 տարեկան


nairit-250 տարվա աշխատանքային ստաժ ունեմ: Պատահաբար հայտնվեցի «Նաիրիտ» գործարանի կոլեկտիվում: Ծառայությունն ավարտելուց հետո՝ 64 թվականին, հորաքրոջս տղայի հետ որոշեցի «Նաիրիտում» աշխատել: Քիթս ամեն տեղ խոթում էի: Շատ լավ է հնչում. ուղիղ կես դար՝ 50 տարի, կարողացա աշխատել այնտեղ: Երբ մեկնարկեց ացետիլենի արտադրությունը, սկսեցի աշխատել գործարանում: Նախկինում փականագործ եմ աշխատել, «Նաիրիտում» աշխատանքս սկսել եմ մրի անջատման բաժնից: Գրեթե ամեն օր տուն էի գնում՝ մինչև արմունկներս մրի մեջ կորած: Մուրը ջրից անջատվում էր, ու անպայման մուր էր արտադրվում: Մուրն էլ չէինք կարողանում վառարաններ մղել: Հնարավոր չէր. լցվում էր ամբողջ տարածքը: Այն ժամանակ ավելի շատ մեր աչքերն էին ներկվում, քան աղջիկները կշպարվեին: Ինչքան լողանում էի, կոպերիցս դուրս չէր գալիս էդ մուրը: Չոր սրբիչով էի սրբվում, բայց էլի կոպերիս մեջ էր մնում: Օրս էլ շատ ձանձրալի էր անցնում, համապատասխան վարձատրություն էլ չէի ստանում: «Նաիրիտի» առաջին աշխատավարձով ու ստացած 120 ռուբլով մորս համար նվեր գնեցի: Մնացած գումարն էլ ընկերներիս հետ ծախսեցի:

65 թվականն էր: Մի օր մեկը եկավ՝ կարճ չինական շալվարով, բարևեց ու սկսեց հարցեր տալ՝ ի՞նչ ես անում, կարողանո՞ւմ ես, թե՞ ոչ: Նյարդայնացա, ասացի, որ չխանգարի ինձ: Սուսուփուս գնաց: Քիչ հետո արտադրամասի պետը եկավ ու բարկացավ վրաս, թե` ի՜նչ ես անում, դու հասկանո՞ւմ ես՝ ում հետ ես այդպես խոսում, խայտառակեցիր մեզ: Հետո իմացա, որ Սովետական միության քիմիական արդյունաբերության մինիստրի տեղակալն էր` Վառլամովը: Նրան կրկին հանդիպեցի գործարանում, ու այդ օրը միասին աշխատեցինք, մրոտվեցինք: Ես նրան սովորեցրի` ինչպես կարելի է մուրն աչքերից հանել: Մեկ ամիս հետո պատվոգիր ստացա:

«Նաիրիտում» աշխատելն այնքան էլ հեշտ գործ չէ: Ամեն րոպե վտանգը գալիս-գնում է: «Նաիրիտում» աշխատողը պետք է քիմիական ռեակցիայի պես շուտ կողմնորոշվի, համապատասխան գիտելիք ունենա: Աշխատանքի ընդունվելու համար պետք է քննություն հանձնեինք: Օպերատոր եմ աշխատել, հետո՝ հերթափոխի պետ: Ինձ շատերն են ճանաչում:

Սովետական միության Գերագույն խորհրդի պատգամավոր եմ եղել: Մոսկվայում տարբեր հանդիպումների ժամանակ պայքարել եմ, որ գործարանը շարունակի իր աշխատանքը: Գերագույն խորհրդի պատգամավորի թեկնածություն դրեցի 89-ին և գործարանից միաձայն անցա: Բոլոր քիմիական գործարանների գլխավոր տնօրենների հետ հանդիպել եմ ու առաջին ստորագրությունը ես եմ տվել, որ «Նաիրիտը» շարունակի իր աշխատանքը: Հիշում եմ 70-ականներին պարտիական կոմիտեի նիստերը, «Նաիրիտի» մշակույթի տանը կազմակերպած՝ առաջավորների երեկոները, ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահ Նիկոլայ Ռիժկովի, ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հետ պաշտոնական հանդիպումները:

Հովիկ Հախինյան, 72 տարեկան


nairit-3Կես դարից ավելի աշխատել եմ «Նաիրիտ» գործարանում ու բարձր պաշտոններ զբաղեցրել: Հիմա այն տեմպով չեմ կարողանում բարձրանալ գործարանի աստիճաններով, ինչպես 60-ականներին: Կարմիր դիպլոմով ավարտեցի ինստիտուտը ու 1959-ի սեպտեմբերի 4-ին աշխատանքի անցա քլորոպրենային կաուչուկի արտադրամասում: Սկզբում ապարատավարի օգնական եմ եղել: Ինձ առաջարկում էին աշխատել ինստիտուտում, գիտական գործունեություն ծավալել: Բայց ես գործարան գնացի:

Ինստիտուտում 60 ռուբլի գերազանցության թոշակ էի ստանում, մտածեցի, որ այդ գումարով ընտանիք պահելը շատ դժվար է: Բնական գազից ացետիլենի անջատման արտադրամասում հերթափոխի պետ աշխատելուց հետո տեխնիկական բաժնի պետ դարձա: Տեխնիկական բաժինը գործարանի տեխնիկական միտքն էր: Քիմիական բոլոր պրոցեսները իմ ձեռքի տակով էին անցնում:

1961-ի դեկտեմբերն էր: 4 տղաներով քայլում էինք գործարանում: Այն ժամանակ գործարանի տնօրենը Բադալ Մուրադյանն էր: Ռաֆայել Իսրայելյանի նախագծով կառուցված ճաշարանի կողքով անցնելիս ճանապարհին հանդիպեցինք տնօրենին: Բադալ Մուրադյանը հարցրեց` ինչո՞ւ եք կիսատ-պռատ շորերով: Մեջների համարձակը ես էի. ասացի, որ հագնելու շոր չունենք: Մեկ օր հետո 120 ռուբլի աշխատավարձ տվեցին, գնացինք, մեզ համար ձմեռային հագուստ գնեցինք: Այսօրվա նման հիշում եմ. մոխրագույն վերարակու գնեցի ինձ համար:

Բութադիենից քլորոպրեն պետք է ստանայինք: Երեք հոգով գնացինք Անգլիա` սարքավորումներ բերելու: Մեկ տարի աշխատեցի Անգլիայում, ծանոթացա բութադիենից քլորոպրեն ստանալու պրոցեսին: Բոլոր սարքավորումները` բոլոր պարամետրերով, ստացել եմ ու ներկրել Հայաստան: Առաջին ինժեներն եմ եղել, որ այդ պրոցեսին ծանոթացել եմ: Թերի իմացությունը քիմիական գիգանտում երբեմն անհաջողություն էր բերում: Ստացվում էր այնպես, որ բութադիենի քլորացման պրոցեսը չէր ստացվում, ինչն էլ հաճախ ուղեկցվում էր բռնկումներով: Մի օր տանը պառկած էի ու մտածում էի` ինչ կարելի է անել, որ ամեն ինչ հաջող ընթանա: Որոշեցի`մինչև պրոցեսը սկսելը խառնարանում ավելացնել ազոտի պարունակությունը: Հայտնագործությունս տեղին էր: Հենց այդ ժամանակ էր, որ ինձ իմ հաջողության համար ֆրանսիական շամպայն հյուրասիրեցին:

88-ը արցախյան շարժման ժամանակաշրջանն էր: Գործարանում շատերն իրենց հայացքներով թեքվեցին դեպի հանրահավաքներն ու գործադուլները: Վտանգ կար, որ հսկա գործարանը կդադարեցնի իր արտադրական պրոցեսը: 89-ի դեկտեմբերի 23-ին ցուցարարները ճանապարհները փակել էին: Ես էլ այդ ժամանակ գնացի ու կամրջի վրայով անցնելիս ընկա. ոտքս կոտրվեց: 89-ի դեկտեմբերի 31-ին գործարանը «կանգնեց», և միայն 91-ի հուլիսին անկախ Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը որոշեց վերագործարկել «Նաիրիտը»:

Մեկ տարի էլ չէի աշխատել գլխավոր տեխնոլոգի պաշտոնում, երբ 96-ի մայիսի 14-ին գործարանում պայթյուն եղավ: Մի աշխատողի կյանքը չկարողացանք փրկել: Պրոցեսները խախտվել էին, նյութը չորացել էր: Ու պայթյուն եղավ: Երիտասարդ տղան մահացավ, տնօրենին փոխեցին. ՀՀՇ-ից եկավ Գագիկ Ներսիսյանը: Այդ ժամանակ ես տնօրենի խորհրդական էի: Մի անգամ էլ մեր մեխանիկը ացետիլենի արտադրամասն էր ուզում թողարկել: Աշխատանքի ժամանակ պայթյունի ձայն լսվեց, գլուխս բարձրացրեցի ու ինչ տեսնեմ. պիրոլիզի արտադրամասը բոցի մեջ էր հայտնվել: Գործարկման ժամանակ բնական գազի վրա խլացուցիչ չէին դրել: Գազը մտել էր համակարգ: 5 տոկոս թթվածին ու մեթան`անպայման պայթյուն կլինի: Բարեբախտաբար, լուրջ բան չեղավ:

2009-ի մայիսին ևս մեկ խոշոր պայթյուն եղավ: Արտադրամասի վերակառուցման գործը իմ ուսերին ընկավ: Չորս ամսում ամբողջ արտադրամասը վերականգնեցինք: Գլխավոր տնօրենի պաշտոնում մնացի մինչև 2014-ի սեպտեմբեր: Դրանից հետո մինչև 2014-ի փետրվար աշխատել եմ գլխավոր ինժեներ:

Ռազմիկ Ղալթախչյան, 78 տարեկան


nairit-4Ուսումնարանում սովորելու տարիներին` 1962-ին, մտա «Նաիրիտ» ու սկսեցի աշխատել զոդման արտադրամասում: Մինչև 74-ն աշխատել եմ նույն արտադրամասում: Գործարանում աշխատելու տարիներին ցանկացած մասնագիտության տիրապետում էի: Շքանշանները Սովետական միության կառավարությունը ինձ տվեց` որպես լավ աշխատողի:

Քաղաքային կոմիտեում առաջավոր եմ եղել: Կոմկուսի քարտուղար եմ եղել: Գործարանի մշակույթի տանը պատվո տախտակին իմ լուսանկարները հիմա էլ կարելի է տեսնել: 40-ը 50-ի վրա փակցրած մեծ լուսանկարներ ունեմ տարբեր տեղերում: Մինչև 300 ռուբլի աշխատավարձ էի ստանում:

Գումար էի հավաքում, որ ամուսնանայի: Նշանածիս համար մատանի գնեցի իմ առաջին աշխատավարձով:

Թոշակի էլ ուշ գնացի, որ բարձր աշխատավարձ ստանամ: Կապիտալիստական 8 երկրներում շրջել եմ: Դանիայից մտել, Թուրքիայից դուրս եմ եկել: Նավով շրջել եմ Գերագույն սովետի դեպուտատների ու սոցիալիստական աշխատողների հետ: Այն ժամանակ հանգստանալու հնարավորությունները շատ էին:

Հիմա Աչաջուրում հողագործությամբ եմ զբաղվում, օղի եմ թորում: Պատկառելի տարիք ունեմ, բայց ամիսը գոնե 1-2 անգամ այցելում եմ գործարան: Հույս ունեմ, որ օրերից մի օր «Նաիրիտը» վերագործարկվելու է:

Հրաչ Թադևոսյան, 56 տարեկան


nairit-5Տեխնիկական ուսումնարանը «Նաիրիտի» համար կադրեր էր պատրաստում: Մտքովս չէր անցնի, որ մի օր նաիրիտցի կդառնամ: Երեկոյան բաժնում էի սովորում: Ուսումնարանից պրակտիկա նշանակեցին «Նաիրիտում»: Հետո ընդունվեցի աշխատանքի: Ացետիլենի արտադրությունում 7 տարի բանվոր եմ աշխատել: Չափիչ-ստուգիչ սարքերի արտադրամասում փականագործ էի, հետո`էլեկտրիկ: Առաջին 117 ռուբլի մաքուր աշխատավարձով ախպարներից մոդայիկ ջինս գնեցի:

Նաիրիտցիները հաճույքով էին գնում աշխատանքի, օրվա որ ժամին էլ պատահեր: Շամպայնի գործարանի մոտ վարձով էի ապրում: Առավոտյան 7-ին պետք է տնից դուրս գայի, 24 համարի ավտոբուսը նստեի, որ գոնե 40 րոպեում հասնեի գործի: Հենց մտնում էի ներս, վարպետը նայում էր ձեռքի ու պատի ժամին ու ասում, թե քանի րոպե եմ ուշացել աշխատանքից: Պատասխանատվություն ունեինք մեր յուրաքանչյուր քայլի համար: Սովետական տարիներին կուսակցության անդամ լինելը ցանկալի էր, ու շատերն էին ձգտում կուսակցական դառնալ: Եթե երկու հոգի հավասար գիտելիք ունեին, առավելությունը կուսակցականին էր տրվում: Բոլոր նաիրիտցիների համար գործարանը կադրերի դարբնոց էր: Իմ մասնագիտությամբ` ինժեներական գործով, երբեք չեմ զբաղվել: «Նաիրիտն» ինձ համար երկրորդ տուն էր: Այնտեղ եմ կայացել:

Այնպիսի մի մթնոլորտ էր «Նաիրիտում», որ մտնողը չէր ցանկանում դուրս գալ: Շատ նաիրիտցիներ կային, որ գնում էին, բայց շուտ վերադառնում էին: Հինգից չորսը բանվորներ էին, լավ մասնագետներ: Շքանշաններ այն ժամանակ ավելի շատ բանվոր դասակարգն էր ստանում: Ընդհանրապես արդյունաբերական ոլորտում աշխատողները հարգանք, պատիվ ունեին: Նրանց բարձրացրած հարցը օդում կախված չէր մնում: Յուրաքանչյուր ուրբաթ նաիրիտցիները դիմում էին արհմիություն` հանգստյան գոտիներ մեկնելու համար: Գործարանի ավտոբուսը անվճար հասցնում էր ուզածդ տեղն ու կիրակի վերադարձնում: 2-3 ռուբլի էինք վճարում մեր հանգիստն անցկացնելու համար: Աշխատողների ավելի քան 1500 երեխաների ուղարկում էինք Հանքավանի, Աղվերանի հանգստյան տներ:

Գրեթե մեկ տարվա աշխատավարձ «Նաիրիտը» չէր վճարել: Մինչև վերջ պայքարեցինք սեփական իրավունքների համար և ստացանք ամիսներով չվճարած աշխատավարձը:

Գրել կարծիք