[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Պատրիկ Զյուսքինդ. Օծանելիք

[ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ` ԳՐՔՈՒՄ ] Պատրիկ Զյուսքինդ. Օծանելիք

Գերմանացի հայտնի գրողի վեպը հայերեն լույս է տեսել առաջին անգամ: newmag-ը բացառիկ իրավունքով հրապարակում է գրքի նախաբանը: Թարգմանությունը գերմաներենից՝ Կարլեն Մատինյանի:

jan

Այն ժամանակ, երբ գահավիժեց Ջուզեպպե Բալդինիի տունը, Գրենույը գտնվում էր Օռլեան տանող ճանապարհին: Նա իր ետևում թողեց մեծ քաղաքի գոլորշացումների միջավայրը, և յուրաքանչյուր քայլի հետ, որքան հեռանում էր Փարիզից, շրջապատող օդը դառնում էր ավելի պարզ, թարմ ու մաքուր: Միաժամանակ այն կորցնում էր հագեցածությունը: Նրանում դադարեցին խելագար արագությամբ յուրաքանչյուր մետրի վրա մեկը մյուսին դուրս մղել հարյուրավոր, հազարավոր տարբեր հոտեր, բայց այն քչերը, որոնք կային՝ ճանապարհային փոշու, մարգագետինների, հողի, բույսերի, ջրի հոտերը, երկար ու լայն ժապավեններով ձգվում էին հողի վերևով՝ դանդաղ ուռչելով, դանդաղ ծածանվելով, գրեթե ոչ մի տեղ կտրուկ չընդհատվելով:

Գրենույն այդ գյուղական պարզությունն ընկալում էր որպես փրկություն: Այդ անխռով բուրմունքները շոյում էին նրա հոտառությունը: Առաջին անգամ նա պարտավոր չէր հետևել իր յուրաքանչյուր ներշնչմանը, որպեսզի չառնի ինչ-որ նոր, անսպասելի, թշնամական հոտ կամ բաց չթողնի ինչ-որ հաճելին: Առաջին անգամ նա կարող էր գրեթե ազատ շնչել և ստիպված չէր մշտապես տագնապահույզ հոտոտել: Գրեթե՝ ասացինք մենք, քանզի իրականում հենց այնպես ոչինչ, իհարկե, չէր թափանցում Գրենույի քթի միջով: Նույնիսկ եթե նա դրա համար չուներ փոքրագույն առիթ, նրա մեջ մշտապես արթուն էր պահուստային բնազդային զգացումն այն ամենի հանդեպ, ինչը գալիս էր դրսից, և ինչը նա ստիպված էր լինում ներս թողնել իր մեջ: Իր ողջ կյանքում՝ նույնիսկ այն հազվադեպ պահերին, երբ զգում էր այնպիսի զգացումների արձագանքներ, ինչպիսիք էին բավարարվածությունը, բավականությունը, գուցե անգամ երջանկությունը, նա գերադասում էր արտաշնչել, քան ներշնչել. չէ՞ որ իր կյանքը սկսել էր ոչ թե հույսով լի ներշնչումից, այլ մահացու ճիչից: Բայց եթե մի կողմ դնենք այդ անհարմարությունը՝ ի ծնե ձևավորված սահմանափակվածությունը, Գրենույն իրեն ավելի ու ավելի լավ էր զգում, որքան ավելի էր հեռանում Փարիզից. ավելի հեշտ էր շնչում, ավելի ու ավելի սրընթաց քայլերով էր ընթանում և նույնիսկ երբեմն մարմինը շտկում էր՝ ձգտելով ուղիղ քայլել, այնպես որ, հեռվից ուներ գրեթե սովորական ենթավարպետի տեսք, այսինքն՝ ինչպես լիովին նորմալ մարդ:

Ամենից առավել նրան ազատ լինելու զգացում էր տալիս հեռացումը մարդկանցից: Փարիզում մարդիկ ավելի ձանձրալի էին ապրում, քան աշխարհի ցանկացած այլ քաղաքում: Փարիզում վեց հարյուր, յոթ հարյուր հազար մարդ էր ապրում: Նրանք վխտում էին փողոցներում ու հրապարակներում, իսկ տները լեփ-լեցուն էին մարդկանցով՝ նկուղներից մինչև ձեղնահարկերը: Ցանկացած խուլ անկյուն մարդկանց կուտակման վայր էր, ցանկացած քարից, հողի ցանկացած փոքրիկ կտորից մարդկային գարշահոտություն էր գալիս:

Միայն այժմ, մարդկային հոծ զանգվածի կույտից հեռանալով, Գրենույը հասկացավ, որ ինքը մի մասն էր այդ զանգվածի, որը տասնութ տարի շարունակ ճնշում էր նրա վրա, ինչպես նախաամպրոպային հեղձուցիչ օդը: Մինչ օրս նա միշտ մտածել էր, որ աշխարհն ընդհանրապես այդպիսին է, և նրանից պետք է սողոսկելով հեռանալ: Բայց դա ոչ թե աշխարհն էր, այլ մարդիկ էին: Այժմ նրան թվաց, որ աշխարհի հետ՝ աշխարհի, որում ոչ մի մարդ չլիներ, կարելի էր ապրել:

02Իր ճամփորդության երրորդ օրը նա ընկավ Օռլեանի հոտերի ձգողական դաշտի մեջ: Դեռևս մեծ քաղաքի մոտ գտնվելու որևիցե տեսանելի նշաններից շատ առաջ Գրենույն օդի մեջ զգաց մարդկային տարրի խտացումը ու որոշեց փոխել իր սկզբնական որոշումն ու շրջանցել Օռլեանը: Նա չէր ցանկանում այդքան արագ զրկվել հենց նոր ձեռք բերված շնչառական ազատությունից՝ խորասուզվելով մարդկային շրջապատի ծանր գարշահոտության մեջ: Նա մեծ շրջանցում կատարեց, անցավ քաղաքը, Շատոնյոֆի մոտակայքում մոտեցավ Լուարային և նրա միջով գետնանց կատարեց Սյուլլիի մոտ: Մինչև այդտեղ նրա երշիկը բավականացրեց: Նա իր համար մի նորը գնեց և, լքելով գետի հունը, շրջվեց դեպի երկրի խորքը:

Նա խուսափում էր ոչ միայն քաղաքներից, այլև գյուղերից: Նա կարծես արբել էր ավելի ու ավելի ջինջ և մարդկանցից ավելի ու ավելի հեռու գտնվող օդից: Միայն որպեսզի պարենի նոր չափաբաժին պաշարի, նա մոտենում էր ինչ-որ բնակավայրի կամ առանձին կանգնած ագարակի, հաց էր գնում ու կրկին անհետանում անտառներում: Մի քանի շաբաթ անց նրա համար տհաճ դարձան նույնիսկ գյուղամիջյան ճանապարհներով հազվադեպ ճամփորդների հետ հանդիպումները, նա այլևս անկարող էր տանել ճշգրիտ հաճախականությամբ հայտնվող գյուղացիների հոտը, որոնք մարգագետիններում առաջին խոտն էին հնձում: Նա վախվորած խուսափում էր յուրաքանչյուր ոչխարի հոտից ոչ թե ոչխարների պատճառով, այլ որպեսզի շրջանցի հովիվներից եկող հոտը: Նա քայլում էր ուղիղ դաշտերի միջով, բազմամղոն շրջանցումներ էր կատարում, հենց որ մի քանի ժամվա տարածությունից առնում էր մոտեցող հեծելավաշտի հոտը: Ոչ այն պատճառով, որ նա, ինչպես մյուս ենթավարպետներն ու թափառաշրջիկները, վախենում էր փաստաթղթերի ստուգումից ու հնարավորության դեպքում զինվորական ծառայության ուղարկումից (նա նույնիսկ չգիտեր, որ պատերազմ է ընթանում), այլ միայն այն միակ պատճառով, որ նրա համար զզվելի էր հեծյալների մարդկային հոտը: Եվ այսպես, ինքնուրույն ու առանց առանձնահատուկ որոշման նրա ծրագիրը՝ որքան հնարավոր է շուտ հասնել Գրասին, աստիճանաբար խամրեց. այդ ծրագիրը, այսպես ասած, տարրալուծվեց ազատության մեջ, ինչպես բոլոր այլ ծրագրերն ու մտադրությունները: Գրենույն այլևս ոչ մի տեղ չէր ձգտում, միայն թե հեռանալ, հեռանալ մարդկանցից:

Վերջիվերջո նա սկսեց միայն գիշերներով տեղաշարժվել: Ցերեկները սողում-մտնում էր անտառաթփուտների մեջ, քնում էր թփուտների տակ, թաքնվում մացառուտներում, ամենաանմատչելի տեղերում՝ կենդանու պես մարմնի և գլխի վրա քաշելով ձիու ծածկոցը, քիթը մտցնելով արմունկի ծալքի մեջ ու շրջվելով դեպի հողը, որպեսզի անգամ նվազագույն օտար հոտ չխանգարի իր երազներին: Մայրամուտին նա արթնանում էր, հոտոտում իր շուրջբոլորը գտնվող ամեն ինչ, և միայն այն ժամանակ, երբ հոտառությունը համոզում էր նրան, որ ամենավերջին գյուղացին լքել է դաշտը և որ ամենահուսաբեկ ճամփորդը մութն ընկնելու հետ իր համար տանիք ու օթևան է գտել, երբ գիշերն իր թվացյալ վտանգներով մարդկանց քշում էր տանիքների տակ, Գրենույը դուրս էր սողում իր ապաստանից, շարունակում ճամփորդությունը: Տեսնելու համար նրան լույս պետք չէր: Դեռ նախկինում, երբ շարժվում էր ցերեկով, հաճախ ժամեր շարունակ քայլում էր փակ աչքերով, միայն հոտառությամբ: Բնատեսարանի պայծառ պատկերը, շլացուցչությունը, անակնկալությունն ու տեսողության սրությունը նրան ցավ էին պատճառում: Նրան միայն լուսնի լույսն էր դուր գալիս: Լուսնի լույսը գույներ չէր տալիս և միայն թույլ ձևով շրջագծում էր բնատեսարանի ուրվագծերը: Այն պատում էր երկիրը կեղտոտ գորշագույնով և մեկ գիշերով խեղդում կյանքը: Կարծես չուգունից ձուլված այդ աշխարհը, որտեղ ամեն ինչ անշարժ էր, բացի քամուց, որը ստվերի պես հաճախ ընկնում էր մոխրագույն անտառների վրա, և որտեղ չէր ապրում ոչինչ, բացի մերկ հողի բուրմունքներից. դա այն միակ աշխարհն էր, որը նշանակություն ուներ նրա համար, քանի որ այն նման էր իր հոգու աշխարհին:

Այդպես նա շարժվում էր հարավի ուղղությամբ: Մոտավորապես հարավի ուղղությամբ, քանի որ գնում էր ոչ թե մագնիսական կողմնացույցի ուղղորդմամբ, այլ միայն իր սեփական հոտառական կողմնացույցով, իսկ այն նրան թույլ էր տալիս շրջանցել յուրաքանչյուր քաղաք, յուրաքանչյուր գյուղ, յուրաքանչյուր բնակավայր: Շաբաթներ շարունակ ոչ մեկին չէր տեսնում: Նա կարող էր մխիթարել իրեն այն հանգստացնող հավատով, որ ինքը միայնակ է մութ կամ սառը լուսնի լույսով լցված աշխարհում, եթե միայն նրա ճշգրիտ կողմնացույցը չհուշեր նրան, որ գոյություն ունի ինչ-որ ավելի լավ բան:

Նույնիսկ գիշերը աշխարհում կային մարդիկ: Նույնիսկ ամենահեռավոր տեղերում կային մարդիկ: Միայն թե նրանք թաքնվում էին իրենց մեկուսի բներում, ինչպես առնետները, ու քնում էին: Հողը չէր մաքրվում նրանցից, քանի որ նույնիսկ քնի մեջ նրանք արձակում էին իրենց հոտերը, որոնք բաց պատուհանների միջով ու նրանց կացարանների ճեղքերով թափանցում էին դուրս և թունավորում բնությունը, որը, թվում էր, թողնված է ինքնահոսի: Որքան ավելի շատ էր Գրենույն ընտելանում ավելի մաքուր օդին, այնքան ավելի ցավագին էր տանջում նրան մարդկային հոտը, որն անսպասելի, բացարձակապես անսպասելի հայտնվում էր օդում՝ սարսափելի, ինչպես այծի գարշահոտն է, ու մատնում էր ինչ-որ նախրապանի ապաստանի, կամ ածխագործի խրճիթի, կամ ավազակային քարանձավի ներկայությունը: Եվ Գրենույը փախչում էր էլ ավելի հեռու՝ ավելի ու ավելի զգայուն կերպով արձագանքելով ավելի ու ավելի հազվադեպ հանդիպող մարդկային հոտին: Այդպես նրա քիթը տանում էր նրան դեպի երկրի ավելի ու ավելի հեռավոր տեղանքները, ավելի ու ավելի էր հեռացնում մարդկանցից և ավելի ու ավելի եռանդագին էր ձգում դեպի առավելագույն հնարավոր միայնակության մագնիսային բևեռը:

Այդ բևեռը, այսինքն՝ ողջ թագավորության մարդկանցից ամենահեռացված կետը, գտնվում էր Օվերնայի կենտրոնական զանգվածում՝ Կլերմոնից մոտավորապես հինգ օրվա ճանապարհի, երկու հազար մետր բարձրության վրա գտնվող Պլոմ-դյու-Կանտալ հրաբխի բարձունքում:

Լեռը հսկայական կոն էր՝ բաղկացած արճճե մոխրագույն հանքաքարերից ու շրջապատված անսահման ու գրեթե անկենդան բարձրավանդակով, որը միայն տեղ-տեղ էր պատված գորշ մամուռով ու գորշ գույնի սփռված մացառուտներով: Այստեղ ու այնտեղ՝ ինչպես նեխած ատամները, դուրս էին ցցվում շագանակագույն ժայռերն ու հրդեհներից ածխացած մի քանի ծառ: Ամենալուսավոր օրերին տեղանքն այնքան վհատ ու անկենդան տեսք ուներ, որ նույնիսկ այս գավառների ամենաաղքատ հովիվներից ամենաաղքատը ցանկություն չէր ունենա այստեղ քշել-բերել իր ոչխարներին: Առավել ևս գիշերով՝ լուսնի խամրած լույսով, Աստծու կողմից մոռացված այս անապատը թվում էր մի ինչ-որ անդրշիրիմյան վայր: Նույնիսկ ողջ երկրով մեկ որոնվող ավազակ Լեբրունը գերադասեց հասնել Սեվեննա, որտեղ նրան բռնեցին ու քառատեցին, քան թաքնվել Պլոմ-դյու-Կանտալում, որտեղ նրան, ճիշտ է, ոչ ոք չէր գտնի, բայց որտեղ նրան սպասվում էր ցմահ միայնակության անխուսափելի մահը, իսկ դա նրան թվում էր էլ ավելի սարսափելի:

Երկար մղոններով շուրջբոլորը չկային ոչ մարդիկ, ոչ սովորական տաքարյուն կենդանիներ, կային միայն մի քանի չղջիկներ, բզեզներ ու իժեր: Տասնամյակներ շարունակ ոչ մեկը չէր բարձրացել այս բարձունքի վրա:

Գրենույը սարին հասավ 1756 թվականի օգոստոսյան գիշերը: Լուսաբացին մոտ նա հասավ գագաթին: Նա դեռ չգիտեր, որ իր ճամփորդությունն այստեղ ավարտվել է: Նա մտածում էր, որ դա ընդամենը դեպի էլ ավելի մաքուր օդ տանող փուլ է, և, հոտառությամբ անցկացնելով հրաբխային անապատի ահռելի համայնապատկերը, հոլի պես պտտվեց դեպի արևելք, որտեղ փռված էին Սեն Ֆլուրի լայնատարած բարձրավանդակն ու Ռիու գետի ճահճոտ ափերը, դեպի հյուսիս, որտեղից եկել էր երկար օրեր շարունակ քարքարոտ լեռնաշղթաների միջով, դեպի արևմուտք, որտեղից առավոտվա թեթև քամին նրան էր հասցնում քարի ու կոշտ խոտաբույսերի հոտը, դեպի հարավ, ի վերջո, որտեղ երկար մղոններով տարածվել էին Պլոմ-դյու-Կանտալի լեռնաճյուղավորումները՝ ընդհուպ մինչև Տրյույերի մութ անդունդները: Ամենուր՝ բոլոր ուղղություններում, իշխում էր միևնույն մարդկանց բացակայությունը, բայց յուրաքանչյուր քայլ դեպի յուրաքանչյուր կողմ նշանակում էր մոտեցում մարդուն: Կողմնացույցի սլաքը հատեց վերին սահմանագիծը, այն պտտվում էր շրջանագծով: Այլևս կողմնորոշիչներ չկային: Գրենույը հասել էր նպատակակետին: Բայց միևնույն ժամանակ նա հայտնվել էր ծուղակում:

Երբ արևը ծագեց, նա դեռևս կանգնած էր այդ նույն տեղում ու քթով քամի էր որսում: Նա հուսահատ լարվածությամբ ձգտում էր որոշել այն ուղղությունը, որտեղից նրան սպառնում էր մարդկային հոտը, և հակադիր ուղղությունը, որ կողմը նա պետք է շարունակեր փախչել: Բոլոր կողմերից դեպի իրեն էին թռչում մարդկային հոտերի հազիվ որսալի պատառիկներ, որոնք նրան հասցնում էին ցասման: Իսկ այստեղ, որտեղ կանգնած էր, ոչինչ չկար: Կար միայն հանգիստ, հոտերի հանգստություն, եթե կարելի է այդպես ասել: Չորսբոլորն իշխում էր միմիայն մեռած քարերի, գորշ բույսերի ու չոր խոտի՝ թույլ խշխշոց հիշեցնող միատարր հոտը:

Գրենույին շատ երկար ժամանակ անհրաժեշտ եղավ, որպեսզի հավատա մարդկային հոտի բացակայությանը: Երջանկությունը նրան անակնկալի բերեց: Նրա անվստահությունը երկար ժամանակ դիմադրում էր ողջամտությանը: Նույնիսկ, երբ արևը ծագեց, նա օգնության կոչեց տեսողությունն ու աչքերով հետազոտեց հորիզոնը՝ փնտրելով մարդկանց առկայության ցանկացած նշան՝ խրճիթի տանիք, կրակի ծուխ, ցանկապատ, կամուրջ, նախիր: Նա ձեռքի ափերը մոտեցրեց ականջներին, ձգտեց լսել գերանդու զնգոց, կամ շան հաչոց, կամ երեխայի լաց: Ողջ օրը նստած մնաց այրող արևի տակ՝ Պլոմ-դյու-Կանտալ բարձունքի վրա՝ զուր սպասելով որևէ նշանի: Միայն մայրամուտին մոտ անվստահությունն աստիճանաբար նահանջեց մեծացող հրճվանքի առջև. նա ազատվեց ատելի գարշահոտությունից: Նա իրոք մնացել էր լիովին միայնակ: Նա միակ մարդն էր աշխարհում:

Մի հսկայական ցնծություն համակեց նրան: Ինչպես նավաբեկության ենթարկվածը՝ երկար շաբաթներ ծովով թափառումներից հետո էքստազի մեջ ողջունում է առաջին մարդաբնակ կղզին, այնպես էլ Գրենույն էր տոնում իր՝ Միայնակության լեռ ժամանումը: Նա երջանկությունից գոռում էր: Մի կողմ գցելով ուղեպայուսակը, ձիու ծածկոցը, ձեռնափայտը՝ ոտքերով դոփում էր գետնին, վեր բարձրացնում ձեռքերը, պտտվում պարելով, մռնչոցով, բոլոր չորս կողմերի վրա գոռում էր սեփական անունը՝ սեղմելով բռունցքները, հաղթական տեսքով սպառնալով իր ներքևում սփռված երկրին ու մայր մտնող արևին, ասես ինքն էր երկնքից քշել այն ներքև: Նա խելագարի պես մոլեգնում էր մինչև ուշ գիշեր:

Հաջորդ մի քանի օրերը նա ծախսեց այն բանի վրա, որ հիմնավորվի սարի գագաթին, քանզի նրա համար պարզ էր, որ ինքը շուտ չի լքի այս հրաշալի վայրը: Սկզբի համար նա հոտառությամբ ջուր փնտրեց և գտավ բարձունքի տակի նեղ կիրճի մեջ, որտեղ այն բարակ շիթով թափվում էր ժայռի վրայով: Այն շատ չէր, բայց եթե համբերությամբ մեկ ժամվա ընթացքում լակում էր, հագեցնում էր իր օրվա անհրաժեշտ հեղուկի պահանջը: Նա նաև փնտրեց-գտավ սնունդ, այսինքն՝ փոքրիկ սալամանդրներ ու օձեր, որոնց գլուխները կտրելուց հետո կուլ էր տալիս ամբողջությամբ՝ կաշվի ու ոսկորների հետ միասին: Նա դրանք ուտում էր չոր քարաքոսի, խոտի ու լոռամրգի հետ: Այդ օրաբաժինը՝ քաղքենիական տեսանկյունից լիովին անհնարին, նվազագույն չափով անգամ անհարմարություն չէր պատճառում նրան: Վերջին շաբաթներին ու ամիսներին նա արդեն այլևս չէր սնվում մարդու կողմից պատրաստված սննդով, ինչպիսին էր հացը, երշիկը, պանիրը, այլ, սով զգալով, խժռում էր բացարձակապես ուտելու պիտանի ամեն ինչ՝ այն ամենը, ինչ կարողանում էր ձեռք բերել: Նա համեղ կերակուրներ ամենևին չէր սիրում: Նա ընդհանրապես չգիտեր ոչ մի հաճույք, մաքուր անմարմին հոտի հաճույքից բացի: Նա պատկերացում չուներ նաև հարմարավետության մասին և կարող էր բավարարվել մերկ քարով՝ որպես անկողին: Բայց նա գտավ մի ինչ-որ ավելի լավ բան:

Աղբյուրից ոչ հեռու նա բացահայտեց բնական նեղ հանքարանի բովանցք, որը, կազմելով բազմաթիվ գոգավորություններ, տանում էր դեպի սարի ներսը և մոտ երեսուն մետր հեռվում ավարտվում փլվածքով: Այնտեղ՝ հանքարանի բովանցքի վերջում, այնքան նեղ էր, որ Գրենույի ուսերը դժվարությամբ էին տեղավորվում բացվածքի մեջ, և այնքան ցածր, որ կանգնել կարող էր միայն կռանալով: Բայց նա կարող էր նստել, իսկ եթե գնդի պես կծկվեր, ապա՝ նաև պառկել: Դա լիովին բավարարում էր հարմարավետության նրա պահանջարկը: Քանզի նման վայրն ուներ անգնահատելի առավելություններ. թունելի վերջում նույնիսկ ցերեկվա ժամերին տիրում էր անտեսանելի խավարը, իշխում էր մեռյալ լռություն, և օդը շնչում էր խոնավ աղիավուն սառնությամբ: Գրենույն անմիջապես հոտերից հասկացավ, որ այստեղ ոչ մի անգամ ոչ մի կենդանի արարած չի եղել: Երբ նա գրավեց այդ տեղը, նրան տիրեց զգացում, որը մոտ էր սրբազան թրթիռին: Նա խնամքով գետնին փռեց ձիու ծածկոցը, կարծես զոհասեղան էր ծածկում, ու պառկեց: Նա երկնային երանություն էր զգում: Նա պառկած էր Ֆրանսիայի ամենամիայնակ սարի վրա՝ տասնհինգ մետր գետնի տակ, ինչպես սեփական դագաղի մեջ: Նա իր կյանքում դեռ ոչ մի անգամ իրեն այդքան ապահով չէր զգացել, թերևս միայն մոր արգանդում: Եթե նույնիսկ դրսից այրվեր ողջ աշխարհը, այստեղ նա ոչինչ չէր նկատի: Նա լուռ արտասվեց: Նա չգիտեր, թե ումից շնորհակալություն հայտնի այս մեծ երջանկության համար:

Հետագա ժամանակահատվածում նա դուրս էր գալիս միայն նրա համար, որպեսզի աղբյուրից ջուր լակի, արագ ազատվի մեզից ու կղանքից և մողեսներ ու օձեր որսա: Գիշերները նրանք հեշտությամբ էին որսվում, քանի որ մտնում էին քարերի տակ կամ փոքրիկ բների մեջ, որտեղ Գրենույը նրանց գտնում էր հոտառությամբ:

Գրել կարծիք