Հայերն ընդդեմ Թուրքիայի՝ ՄԻԵԴ-ում. Արամ Ա-ն պահանջում է վերադարձնել Սիսի կաթողիկոսարանը

Հայերն ընդդեմ Թուրքիայի՝ ՄԻԵԴ-ում. Արամ Ա-ն պահանջում է վերադարձնել Սիսի կաթողիկոսարանը

Հայկական պահանջատիրության առաջին իրավական ձևակերպումը եվրոպական դատական բարձրագույն ատյանում. Մեծի Տանն Կիլիկո կաթողիկոսարանը պատմական հայցով ՄԻԵԴ-ում Թուրքիայից պահանջում է վերադարձնել իր 600 տարվա սեփականությունը՝ Սիսի կաթողիկոսական նստավայրը:

Սիսի կաթողիկոսական նստավայրը ներկայիս Թուրքիայի Ադանայի շրջանի Քոզան քաղաքում է: 1921-ին թուրքական կառավարությունը Մեծի Տանն Կիլիկիո Սահակ Բ Խապայան (1902-1939) կաթողիկոսին 48 ժամ էր տվել՝ հարկադրելով լքել կաթողիկոսական նստավայրը: Իր հետ վերցնելով կրոնական ու մշակութային գանձերը (ձեռագրեր, ծիսական սպասներ և այլն)` կաթողիկոսը հաջորդաբար հաստատվել է Երուսաղեմում, Հալեպում, Դամասկոսում, Կիպրոսում, իսկ 1930-ից՝ Անթիլիասում:

Հենց Անթիլիասից Մեծի Տանն Կիլիկո Արամ Ա Կաթողիկոսը տեսաուղերձով հայտարարեց. «Մենք ցեղասպանից պահանջում ենք մեր իրավունքները: Եկեղեցապատկան ու ազգապատկան կալվածքների վերադարձը համարում ենք հրամայական և այս ուղղությամբ Սիսի կաթողիկոսարանի դատը առաջին և վճռական հանգրվանն է»:

sis2

Վեհափառ Հայրապետի նախաձեռնությամբ երկու տարի թուրքական օրենսդրությունը, միջազգային իրավունքը և հայցին առնչվող այլ մանրամասներ մանրակրկիտ ուսումնասիրելուց հետո Կաթողիկոսարանի փաստաբանները 2015-ի ապրիլին դիմել էին Թուրքիայի Սահմանադրական դատարան: Պատասխանը զարմանալիորեն չի ուշացել, բայց զարմացրել է: Թուրքական դատարանը բացահայտ նշել է, թե դիմել է Արդարադատության նախարարությանը՝ կարծիք ստանալու համար: Վեհափառ Հայրապետը նկատում է՝ ուր մնաց դատական համակարգի անկախությունը գործադիր իշխանությունից:

Արդարադատության նախարարությունը 19 էջով երկդիմի ու հակասական փաստերով որոշել է, թե Սահմանադրական դատարանն այս հայցը քննելու իրավասություններ չունի, հետևաբար պետք է մերժի: Սահմանադրական դատարանը հետևեց այս ուղղորդմանն ու մերժեց հայցը՝ առանց նույնիսկ քննելու: Հարցի լրջությունը ընկալել է նաև զգացմունքային պոռթկումներով հայտնի Թուրքիայի քաղաքական վերնախավը, որը այդպիսի պոռթկումների ժամանակ էլ չի խոսում հայցի մասին՝ ակնհայտ դարձնելով այն հնարավորինս ծածկելու քաղաքական որոշումը:

Հայցը ներկայացնելու առաջին օրերին Վեհափառ Հայրապետը ընդգծել էր՝ այն ոչ թե փոխհատուցման, այլ վերադարձի պահանջով է: Բացի այդ այս դատարավարությունը մի բուռ հող հետ բերելու դատավարություն չէ: Կրոնական, ազգային, քաղաքական նշանակությունն ու խորհդրանշական արժեք ունի: Հարցը նաև դատավարությանը հետևող զարգացումներին է վերաբերում: Միանշանակ է, որ հայերը կանգ չէին առնի և թուրքական կողմը հենց նախադեպը չեզոքացնելու ուղղությամբ է աշխատում:

«Այսօրվա մեր դատը հիմնվում է Եվրոպական դատարանի պաշտպանած երկու հաստատ իրավունքների վրա՝ հողային սեփականության և ազատ պաշտամունք կատարելու», ընգծել է փաստաբանական խմբից միջազգային իրավունքի փորձագետ Նորա Բայրաքդարյանը: Այս հայցով նրա գործընկեր Փայամ Ախավանը հավելում է. «Ակնկալում ենք, որ ՄԻԵԴ-ը կճանաչի եկեղեցու սեփականության, այն օգտագործելու, վերականգնելու իրավունքները: Մենք այս հայցը տանում ենք դեպի հաղթական դատավճիռ և վստահ ենք, որ Եվրոպական դատարանը մեր օգտին է վճիռ կայացնելու: Այնպիսի փաստարկներ են ներկայացված, որ լուրջ հարցեր են առաջացնելու: Հուսով ենք, որ Թուրքիայի կառավարությունը կօգտագործի իր ամբողջ իմաստությունն ու մինչև դատավճռի կայացումը կամավոր կվերադարձնի պահանջվող իրավունքներն ու Սիսի կաթողիկոսարանը»:

sis-1

Միջազգային իրավունքի փորձագետը հիշեցնում է՝ Թուրքիան արգելել է Սիսի կաթողիկոսարանի սեփականության իրավունքի ուսումնասիրությունը, հետևաբար ակնհայտ է, որ թաքցնելու բան ունի: Հայցը պատրաստած խմբի անդամներից Թենի Փիրի-Սիմոնյանն հավելում է՝ այս դատը առիթ էր, որպեսզի լուրջ և համակարգված աշխատանք իրականացվի արխիվներում եղած բոլոր փաստաթղթերը գտնելու և համախմբելու համար. «4 տարվա աշխատանքի արդյունքում մենք ունենք արխիվային հսկայական հարստություն, որը թույլ չի տա ժխտել մեր անցյալն ու պատմությունը»:

Եվրախորհրդարանի անդամ Ֆրենկ Էնգելը նկատում է կարևորը. «Եթե հայերի համար ազգային, պատմական, գոյատևման նշանակություն ունեցող իրավունքները կարող են վերականգնվել այս կամ այն ճանապարհով, ապա դա կարող է նշանակել վերադաձ արմատներին, որոնք երբեք չեն կտրվել»:

Հաշվի առնելով դատարանի զբաղվածությունը՝ Մեծի Տանն Կիլիկո կաթողիկոսարանի դիմումի քննարկումը և որոշման ընդունումը կարող է տևել 4-5 տարի: Նախադեպերը ՄԻԵԴ-ում ևս որոշիչ արժեք են ունենում: Թուրքիայի դեմ նմանատիպ հայցեր՝ գույքի վերադարձի պահանջով, կիպրոսցիներն են ներկայացրել և վերջին տարիներին Եվրոպական դատարանը Թուրքիային պարտավորեցնում է փոխհատուցել:

Գրել կարծիք