Արցախյան նոթեր. Պարտվողը

Արցախյան նոթեր. Պարտվողը

newmag-ը ներկայացնում է արցախցի ժամանակակից հեղինակ Սուրեն Սարումյանի պատմվածքը:

-Ծլըթ, ծլըթ…

Թվում էր, թե ժանգոտած ջրհորդանից դժկամ-դժկամ կաթող ջուրը՝ հալած արճիճի կտորների պես ծանր, ընկնում է անհանգիստ աչքերով, նիհար մարդու ճաղատին:

-Ծլըթ, ծլըթ…

Ձայնը՝ ժանգը քերելու, ջրհորդանի ծուռումուռ թիթեղին անընդհատ խփվելու, ծռմռված պռոշին ծանրանալու ու դժգոհ-դժգոհ գետնին ընկնելու ձայնը արձագանքում էր անհանգիստ աչքերով մարդու գանգի ներսում: Յուղի հետ խառնված կեղտից սևացած պահեստամասերով ու վառելափայտի անկանոն կույտերով լի բակին անհանգիստ աչքերով մարդը նայում էր տհաճության հարաճուն զգացումով: Տունը՝ մի կողի վրա թեքված ծերունու պես հին, ճակատի ծեփին տարիքի անջնջելի կնճիռներ կրող շինությունը գնելու պահին հեքիաթային ապարանք էր թվացել, ընդհանուր բակի մի անկյունում ծվարած նախկին հյուղի համեմատությամբ՝ շքեղ ու ընդարձակ:

-Երեխաներն ուզածի չափ կվազվզեն,-ասել էր կնոջը՝ շնչակտուր նկարագրելով մի ամբողջ օր քաղաքը չափչփելու արդյունքում հայտնաբերած տունը:

Մի քանի մրգատու ծառերի լերկ բները մացառախոզի փշերի պես տնկած հողակտորը դրախտային պարտեզ էր համարել, ողջ կյանքի ընթացքում որոնած Ավետյաց Երկիրը: Հատկապես հավանել էր հողամասի ծայրին կառուցված շվաքարանը ու բակ մտնելիս աջ կողմի վրա ցմփոր հարբեցողի նման գետնին ընկած ջրի տասնվեց տոննայանոց տարողությունը:

Շաքարանում հյուսնի հաստոց էր պատկերացրել, պատերից կախ՝ գայլիկոններ, ռանդաներ, մուրճեր ու շաղափներ, տեսել էր իրեն՝ թևքերը քշտած օրնիբուն աշխատելիս, ու թարմ ներկած պատուհաններով տունը՝ լցված իր պատրաստած հնաոճ կահույքով: Բեխի տակ ժպտացել էր, խոտի բարակ շյուղով ռունգերը խուտուտ էր տվել երջանկությունը:

-Ժանգը կքերեմ, եղած-չեղած մի օրվա գործ է, դարպասներն ու ջրի տարողությունը նույն գույնով կներկեմ, գեղեցիկ կլինի, ի՞նչ ես կարծում, մուգ դարչնագույնը կսազի՞,-ասել էր իր մոտ դժգոհ տեսքով կանգնած կնոջն, երբ առաջին անգամ միասին եկել էին տունը տեսնելու:

Պտտվել էր դեպի կինը, ժպիտը շուրթերից արագորեն անհետացել էր՝ ասես կնոջ վարժ ձեռքով կաթսայի հատակից մաքրած յուղաբիծ: Կնոջ աչքերը սառը ու ծակող էին եղել: Տանիքից կախված երկու սառցալեզվակներ: Ողջ ուժով կրունկի մեջ մտած մեխերի զույգ: Կնոջ աչքերը օտար էին եղել, անտարբեր՝ նախորդ գիշեր դեպի սեր տենչացող ամուսինը շրջած նրա մեջքի պես:

Կնոջ հետ փորձում էր զգույշ խոսել, սիրաշահելով: Սակայն չկռվել չէր հաջողվում: Իրենց պատերազմը կանխորոշված էր: Ամեն օր ծանր գլաքարեր էին նետվում դեպի երկինք: Ամեն օր սրբազան կրակի վրա մի դույլ կեղտաջուր էր թափվում: Ամեն օր ճերմակահանդերձ քուրմը սայթաքում էր կարտոֆիլի կճեպի վրա: Իր երազանքներն անկանոն էին, մեծ, անհեթեթ ու եթերային ամպերի պես, իսկ կնոջ հոգին հիմնավոր էր ու խոր՝ ասես մթերքի հողափոր շտեմարան: Երազանքն ամեն երեկո անկողին էր մտնում փնթփնթան իրապաշտության հետ: Ինքը ծնվել էր սրարշավ ձիերի վրա ողջ գիշերը ցնցվելու համար: Մերկ ափերով նետեր որսալու: Արևոտ մի դաշտում արնաքամ լինելու: Սուրը մերկացրած՝ հողմաղացների վրա հարձակվելու:

Իրենց պատերազմը կանխորոշված էր, կանխորոշված էր նաև իր պարտությունը: Առաջին անգամ պարտվել էր, երբ խոտհարքում կրակի հետ խաղալիս հրդեհել էր ամպաչափ դեզը: Գյուղական տան ընդարձակ, ամռան բույրերով ու երկնքից ընկնող աստղերի շրշյունով լի պատշգամբում կանգնել էր օրորվող էլեկտրական լամպի հետ երերացող ստվերի մեջ, հայրը իրեն նայել էր սարսափելի աչքերով: Նախորդ ձմռանն իրենց ավանակին հոշոտած գայլերի ոհմակի առաջնորդի աչքերն էր տեսել: Փայլող սառցակտորներ՝ լի ցասումով ու միաժամանակ՝ անտարբեր: Հետ-հետ էր գնացել ու ծոծրակը խփել էր պատին: Կարծել էր, թե պատի միջից հոր մազմզոտ, ծանր ձեռքն է իջել վզակոթին: Աչքերը լցվել էին արցունքով, օրորվող էլեկտրական լամպի լույսն արցունքի մեջ ծիածաններ էր նկարել: Հոր շուրթերին հեգնական ժպիտ էր հայտնվել, կարծել էր, թե կիսաբաց շուրթերի արանքում երևացող դեղնած ժանիքներից հիմա արյան թանձր կաթիլներ են ընկնելու: Պատշգամբը ցնցվել էր հոր ծանր քայլերից: Ինքը ցնցվել էր ապտակներից: Փոքր եղբայրը մուրաբայոտ շուրթերով չարախնդացել էր, իսկ մայրը լռել էր՝ շարունակելով կարկատել հոր ձկնորսական ուռկանը:

Սառը ննջասենյակում միայնակ էր եղել, գյուղի ձայները՝ կտուրների վրայով լուսնոտի պես ողջ գիշեր քայլող քամու քրթմնջոցի արանքում լսվող շների հաչոցը, գայլերի հեռավոր ոռնոցի պատառները, անհայտ անցորդի ոտնաձայները սարսափելի, չարագուշակ էին թվացել: Վերմակի տակ դողացել էր: Ուշացած անցորդը՝ մամռապատ փայտյա ոտքերով ու գայլի անողորմ աչքերով մարդը որոնել էր իրեն, ոհմակն ագահորեն լիզել էր տան դարպասները, իրար հրմշտելով ու աղերսագին կլանչելով, իրար խանգարելով՝ ցանկացել էին խուժել պատշգամբ, հետո՝ ննջասենյակ: Արարողապետի պես ճշգրիտ՝ աքաղաղը ծաղրանքով ազդարարել էր լուսադեմը: Գիշերվա մթությամբ պարուրված՝ հեռացել էր նաև սոսկումը, ու դպրոցում ուսուցիչը խայտառակ էր արել դասի ժամանակ քնելու համար:

Հաջորդ ճակատամարտը տանուլ էր տվել ձյունոտ դաշտերի ու իրար հաջորդող ձյունոտ բլուրների արանքում փռված մի հսկայական գյուղում, որտեղ ուսանող որդու հետ հայտնվել էր պատերազմի օրերին: Բեռնատարը, որի սառը խցիկում ամբողջ ճանապարհին գոլորշի արտաշնչելով, պիտի հասնեին Քաղաք, գյուղի մատույցներում խափանվել էր, ու ստիպված էին եղել գիշերել անծանոթ տանտերերի պես անհյուրընկալ ու պաղ մի մեծ ննջասենյակում: Վաղ առավոտյան արթնացրել էր որդուն, թշնամու թիկունքում հայտնված հետախույզի պես ափով փակել էր որդու բերանը, երբ տղան ցանկացել էր խոսել: Հագնվել էին արագ ու անաղմուկ: Արագ ու անաղմուկ դուրս եկել տանիքը մշուշի ծվեններով զարդարած տնից: Իր հետ բարակ շյուղերից հյուսած զամբյուղի մեջ թաքցված քսանհինգ լիտրանոց շիշն էր եղել՝ լի ինքնաթոր օղով: Քաղաքում թունդ ինքնաթորի ամեն բաժակը շրշացող թղթադրամ պիտի դառնար, դրամը՝ տաքություն, հագուստ ու սնունդ ուսանողի համար: Ճմռթվող թղթի ձայն արձակող ձյունը տրորելով՝ քայլե էին գյուղից դուրս: Իր մեջ արված բազմաթիվ խարույկներից սևացած պատերով կանգառում կուչ եկած փոքրամարմին մարդուն, նրա վտիտ որդուն ու բարակ շյուղերից հյուսած զամբյուղը անսպասելիորեն շրջապատել էին գյուղի դեռահասները:

Գրել կարծիք