Աննա Մելիքյան. Մի քիչ հեռացիր ինքդ քեզնից

’Աննա Մելիքյանի բոլոր հերոսուհիները տարված են իսքեյփիզմի անհագ ցանկությամբ: Խնդիրը միայնությունն է, միօրինակ առօրյան, սիրո պակասը և պարզապես կնոջ երջանկության բացակայությունը: Էմիգրանտական տրամադրությունը, եվրոպական տրագիկոմեդիայի հոտն ու յուրահատուկ գույնավոր կոնտրաստը ռուս կինեմատոգրաֆի հայ ջրահարսի ֆիլմերը դարձնում են արտասովոր և ռոմանտիկ:
Աննա Մելիքյանը ծնվել է Բաքվում, սակայն նրա մանկությունն անցել է երկու տարբեր մայրաքաղաքներում՝ և ծննդավայրում, և Երևանում: Ինտերնացիոնալ շունչն այսօր զգացվում է ամեն ֆիլմի մեջ, որտեղ ապրում են տարբեր ազգությունների մարդիկ: Ընտանիքում կինեմատոգրաֆիստներ չկային, ֆիլմ դիտելու սովորույթը նրա մեջ արմատովորել է հայկական մի հեռուստաալիք, որը հեռարձակում էր համաշխարհային կինոյի գլուխգործոցները:
¶ Կինոսեր դառնալու մասին
«Սերն առ կինեմատոգրաֆ ծնվել է ծովահենային ֆիլմերի շնորհիվ, որոնք հեռուստաէկրանին էին, կամ էլ շատ հաճախ VHS կասետները բերում էին հենց աշակերտները և հանձնում դասղեկին, որի ամուսինն աշխատում էր հեռուստաընկերությունում: Այդպես ֆիլմը վիդեովարձույթի սրահից հայտնվում էր հեռուստաէկրանին, իսկ ապագա ռեժիսորն անգիր էր անում համաշխարհային դասական կինեմատոգրաֆը: Զիլ արտհաուսը դառնում է նրա առօրյա ուղեկիցը, իսկ մի քանի տարի անց, ВГИК-ի պատերի ներսում դասախոսները պատմում են Ֆելինիի և Տարկովսկու մասին, ցուցադրում այն ֆիլմերը, որոնք արդեն իսկ ծանոթ էին երևանյան պատանեկության շնորհիվ: Այսօր, լինելով ռեժիսոր և ստույգ իմանալով հեղինակային իրավունքների մանրամասները, ես գիտակցում եմ հետսովետական Հայաստանի հեռուստատեսության աբսուրդ կառուցվածքը, որի շնորհիվ ծանոթացա իսկական կինոյի հետ»:
Տարիներ անց Մելիքյանը կիմանա, որ այդ հեռուստաալիքի ֆիլմերի ցուցադրության «մեղավորը» ռուսական կինովարձույթի կարևոր դեմքերից մեկն է՝ Արմեն Բադալյանը (այժմ ապրում և աշխատում է Մոսկվայում): Հուզված ռեժիսորը չի կարողանում բաց թողնել իր սինեֆիլային պատանեկության համար շնորհակալություն ասելու հնարավորությունը և առանց նախնական պայմանավորվածության շտապում է Բադալյանի աշխատավայր:

¶ Կինոքննադատների և ոլորտի մյուս ներկայացուցիչների մասին

Հայկական շուկան դեռ սովոր է չէ մասնագիտական քննադատությանը, իսկ ռուսաստանյան իրականության մեջ կինոգետներին, լրագրողներին և քննադատներին նույնիսկ հարգում են: Մելիքյանը համաձայն է, որ կինոյի մասին գրագետ խոսելն ու կինո ստեղծելը տարբեր բաներն են, որոնք պահանջում են տարբեր մոտեցումներ:
«Հայտնվել են բազում ինտերնետ-պարբերականներ, գրեթե բոլոր ժամանցային կայքերը գրում են կինոյի մասին: Ինչ-որ տեղից հայտնվում են ոչ պրոֆեսիոնալ և չարացած մարդիկ, ովքեր ոչ թե անալիզի են ենթարկում, այլ զբաղվում են անհասկանալի ինչ-որ գործողություններով: Իսկ ռեալ կինոքննադատներին, որոնց կարծիքը հետաքրքիր է, կարելի է հաշվել մի ձեռքի մատների վրա. Դոլին, Պլախով, Աբդուլաևա… Ամեն ֆիլմի ավարտից հետո ես կանչում եմ Զառա Աբդուլաևային և խնդրում, որպեսզի նա հայտնի իր կարծիքը: Իրականում նա ինձ սիրում է և չի փնովում, ասում է, որ կարող է ցանկացածին ուղարկել գրողի ծոցը, բայց ինձ հետ այդպես չի վարվում:
Սիրել կինոն, զգալ այն, հասկանալ և վերլուծել՝ մի բան է, կարողանալ այն ստեղծել՝ ուրիշ: Դրանք երկու շատ տարբեր մասնագիտություններ են, թեկուզ և սերտ կապակցված. համաշխարհային կինեմատոգրաֆում միայն ֆրանսիական «Նոր ալիքի» ներկայացուցիչներն են քննադատից վերածվել մեծ ռեժիսորների: Կան մարդիկ, որոնք շատ լավ գիտեն կինոյի պատմությունը, այդ ոլորտի մասին գիտեն ամեն ինչ: Նրանք երբեմն կարծում են, որ կարող են ստեղծել դա: Կա ստեղծողի, արարչի տաղանդ. չնայած մեկ-մեկ նայում ես այդպիսի ստեղծագործողին ու հասկանում, որ նա ոչ խելացի է, ոչ էլ ինտելիգենտ, իր հետ խոսելու բան առանձնապես չկա, ոչ էլ լավ մարդ է, բայց գլուխգործոց է նկարահանում: Եվ կինոքննադատները այդ մարդուց հարցազրույց են վերցնում, հասկանում իր ով լինելը: Սակայն պետք է հստակեցնել. դա Աստծո պարգև է, իրեն տրված է, իրենց՝ ոչ: Այսօր սցենարիստների մի ամբոխջ բանակ նկարահանում է կինո. նրանց թվում է, որ իրենք ստեղծում են լավ տեքստեր, իսկ անտաղանդ ռեժիսորները փչացնում են դրանք: Բայց գրեթե չի եղել դեպք, որ սցենարիստը կինոռեժիսորից լավ նկարահանի: Վալերի Տոդորովսկին սցենարիստ էր և դարձավ տաղանդավոր ռեժիսոր, իսկ Լիտվինովան մեգակերպար է, գրում է հրաշալի տեքստեր, և արտակարգ դերասանուհի է, մոդել: Ես կարծում եմ, որ նրան պետք չի դիտարկել պարզապես մի կողմից: Բայց օպերատորների´ կինեմատոգրաֆիկ գենն է ավելի ակտիվ արտահայտված, և հենց իրենք են հաճախ կայանում որպես ռեժիսոր»:
Լինելով մայրաքաղաքային բոհեմի, նորաձևության, փակ իվենթների ու սուր քննարկումների կիզակետում, Մելիքյանն ամեն դեպքում ապրում է ռուսաստանյան կատաղի ռիթմով, սենտիմենտներ չի տածում դեպի հայկականը՝ դիտելով ոչ այնքան որակյալ կինոպրոդուկցիա, միայն թե այն լինի ստեղծված «յան» վերջավորությունը կրող ազգանվամբ:
«Հայկական կինոն այսօր աչքովս չի ընկնում: Երբեմն հասնում են ինչ-որ սկավառակներ, այո, այդպես ստացվում է, բայց մեծ հաշվով չեմ դիտում… Այսօր տպավորություն կա, որ վրացական կինեմատոգրաֆը ոտքի է կանգնում: Իսկ ի՞նչ է կատարվում ժամանակակից Հայաստանում՝ ես տեղյակ չեմ և ակտիվություն չեմ զգում: Իսկ Վրաստանում, այո, զգում եմ, որ ինչ-որ բան է կատարվում: Շատ եմ սիրում հին հայկական ֆիլմերը, սիրում եմ պոետիկ վրացական կինոն, օրինակ՝ Իոսելիանիի ֆիլմերը»:
¶ Գեղեցկության մասին
«Ջրահարսի» հաջողությունից հետո միայն ալարկոտը չէր, որ նմանություն էր գտնում ֆրանսիական «Ամելիի» հետ: Բոլոր քննադատներն ու կինոմանները մելիքյանական Ալիսան անվանում էին մի քանի կուլտային գրական և կինեմատոգրաֆիկ հերոսուհիների ռուսական սինթեզ, որն արժանի պատասխան է և´ Օդրի Տոտուի ամենահայտնի էկրանային կերպարին, և´ Թոմ Թիքվերի Լոլային, և´ անդերսենական Արիելին: Էսթետիկան, կինոլենտի կերպարային համակարգը և կիզակետային ուրբանիստական ճակատը դարձել են ռեժիսորական ոճի կարևոր բաղադրիչ, որը գրեթե միշտ ունի վառ արտահայտված վիզուալ տարր, ինչն էլ մասամբ թույլ է տալիս կարևորել պատմության գեղեցիկը, ձևը, տեսքը: Լրագրողները հաճախ են կին ռեժիսորի ստեղծածը պիտակավորում ըստ իգական կինոյի, կարևորում էսթետիկ բաղադրիչը, բայց Մելիքյանը հերքում է զուտ ֆուտլյարային տարբերիչը` մի քանի անգամ նշելով, որ միշտ կարևորում է պատմությունը:
«Ինձ հետաքրքիր չէ պարզապես գեղեցիկ կինոն: Ես այն չեմ բաժանում և չեմ դիտարկում այդպես՝ վիզուալ գեղեցիկ: Կինոն մի ամբողջ աշխարհ է, որտեղ պետք է հետաքրքիր լինի նյութը, թեման, պատմությունը: Կինոն առաջին հերթին հետաքրքիր պատմությունը ճիշտ պատմելու կարողություն է, որը հանդիսատեսի հոգում զգացմունքներ կծնի: Իսկ պարզապես գեղեցիկ կադրը ոչինչ է: Դրա փոխարեն գնացեք թանգարան և նայեք գեղեցիկ նկարները: Ես չեմ կարծում, որ էստեթիկ կինոյում շեշտը դրված է լինում միայն վիզուալի վրա, իսկ սցենարն անցնում է երկրորդ պլան. այդպես է ստացվում արդյունքը»:

¶ Ցանկությունների մասին

Սանդենսում և Բեռլինալեյում Մելիքյանի հաղթանակները հանգիստ կարող են եվրոպացի և ամերիկացի դերասանների հետ գործակցելու հնարավորություն տալ. չէ՞ որ ցանկացած տաղանդավոր, համաշխարհային դերասանական անուն լոկալիզացված հեղինակի հաջորդ պատմությունը կդարձնի ավելի լայնամասշտաբ և ճանաչելի: Սակայն Մելիքյանի հետսովետական և ռուսախոս աշխարհը դեռ պատրաստ չէ նման առաջխաղացման: Ռեժիսորը ստեղծում է այն հերոսներին, որոնք հոգեհարազատ են իրեն և գրում է այն սյուժետային գծերը, որով, կարծես, արդեն յուրացրել է:
«Երբ ինձ հարցնում են` կուզե՞մ նկարահանել այս կամ այն դերասանին, ես միշտ պատասխանում եմ՝ գաղափար չունեմ. ամեն ինչ սկսվում է պատմությունից, ծնվում է գաղափար և հետո սկսում ես որոնել այն դերասանին, որը քեզ անհրաժեշտ է տվյալ պարագայում: Արտասահմանյան դերասանների մասին չեմ մտածել, որովհետև իմ պատմությունները ռուսական են, այդ պատճառով ես դերակատարներին փնտրում եմ մեր շուկայում: Չկա ստույգ ուղղվածություն դեպի ամերիկյան շուկա: Երբ լինի՝ կմտածեմ այդ ուղղությամբ»:

¶ Դետալների մասին

Վառ արտահաստված իրային ոճաբանությունը, լինեն` ռետրո-վինտաժային հագուստը, մինիմալ շպար ունեցող գլխավոր հերոսուհիները, թե կոլորիտային ֆելինիա-կուստուրիցայական երկրորդական կերպարները, մեսիջներ ունեցող քաղաքի սթրիթ արթը կամ գովազդային պաստառները, ամեն տեղ կա հեղինակային, փառատոնային և եվրոպական կինոյին հատուկ դետալիզացիան: Մելիքյանը նշում է, որ երբեմն ողջույններ է ուղարկում իր վարպետին՝ ռեժիսոր Սերգեյ Սոլովյովին: Իսկ առարկաները շատ հաճախ հատուկ նշանակություն չունեն, դրված են հենց այնպես, առանց ենթատեքսի:
«Կինոն թիմ է, ընտանիք: Այդ ընթացքի անդամներին ես թույլ եմ տալիս որոշակի անձնական դետալ տեղավորել կինոկադրում: Այդպես նայում ես և միայն դու գիտես, որ, օրինակ՝ այն իրը քեզ է նվիրել պապիկդ: Իմ քսան տարվա ընկերը` «Ադաջիոյի» պրոդյուսերը, ի տարբերություն ինձ գիտի ամբողջ կինոյի պատմությունը: Նա բերեց և կադրում կախեց Դե Սիկայի ֆիլմի պաստառը: Այն հատուկ նշանակություն չունի, նա պարզապես բերեց և կախեց այն, ես էլ ասացի՝ թող կախած մնա: Ինձ միշտ հարցնում են՝ «Այն պաստառն ի՞նչ նշանակություն ունի»: Երևի պետք է մի բան հնարել, բայց ինձ շատ է դուր գալիս, որ կինոյում կան այդպիսի առարկաներ, որոնք ոչ մի նշանակություն չունեն, բայց հանդիսատեսը, խելացի դիտորդը միշտ մտածում է, թե դա ինչ-որ համակարգ է, հատուկ նշանների կոդ և որոշակի մեսիջ ունի»:
 

¶ Զարգացման մասին

Այսօր շատ հեղինակների մեղադրվում են ժամանակի հետ իրենց հոգին հոլիվուդյան սատանային ծախելու մեջ. որոշ արտ-մեյնսթրիմային վարպետներ ձևաչափով դառնում են գրեթե լիովին կոմերցիոն, լղոզում են առանձնահատուկ շտրիխները, հենց դրանք, որոնց շնորհիվ ժամանակին հեղինակները դարձան այդքան յուրօրինակ: Մելիքյանի «Սիրո մասին» ֆիլմն ունեցավ շատ տարբեր ռեվյուներ, որոնց մեծ մասը նշում էր մոսկվայաբնակ ռեժիսորի խիստ «մայրաքաղաքայինասնդուսային» ֆոնը, ինչը տարբերվում է հարմարավետ և հարազատ դարձած «Ջրահարսից»:
 «Հոլիվուդ տեղափոխված ռեժիսորը միշտ չէ, որ դառնում է ուրիշ: Ռեժիսորը մարդ է, զարգացող էակ: Ինձ թվում է, որ օրինակ` Ինյարիտուն, որն այսօրվա ամենատաղանդավոր ռեժիսորներից է, որոնման մեջ է: Նա չի ուզում կրկնվել, նստում է և ասում՝ «Բըրդմեն», հետո մեկ ուրիշ բան: Նա փոխվում է, նա նկարիչ է, նա որոնում է: Կամերային «Բըրդմենից» հետո այդպիսի մասշտաբային կինո նկարելը նորմալ է»:
«Սիրո մասին»-ի ժամանակ ես ուզում էի հեռնալ ինձնից: «Աստղում» ես վերցրի դոկումենատալիստ օպերատորի (ես չափից ավելի գեղարվեստական եմ, այդ պատճառով իրեն առաջարկեցի գնալ ուրիշ կողմ): Որպես արվեստագետ դու ամեն անգամ փորձում ես մի կողմ գնալ ինքդ քեզնից, մի քիչ հեռանալ: Բայց քանի որ քո մեջ կա որոշակի մեխ, մարդիկ այն ամեն դեպքում ճանաչում են: Եվ դա նորմալ է, և իհարկե լավ է»:
¶ Ռուսական կինոյի մասին
Վերջին տարիներին ռուսաստանյան կինեմատոգրաֆն ունի նկատելի վերելք, որտեղ իր դերն ունի նաև մելիքյանական փառատոնային կինոն, որը դառնում է նաև համացանցային հիթ: Հայաստանում ապրելով մի փոքր բարդ է զգալ, թե որ կողմ է շարժվում հարևան երկրի կինոգործիչների ահռելի զանգվածն իր երբեմն զավեշտալի բլոքբասթերային նմանակումներով և հաճախ վառ արտահայտված, սպեցիֆիկ սլավոնական կենցաղով:
«Չի կարելի ասել, որ այսինչ երկրի կինոն որոշակի ընդգծված դիմագիծ ունի: Կինոն ռեժիսորներն են: Ռեժիսորները տարբեր են` նեղացկոտ, շատերը ցավոտ անցյալով, բարդ մանկության հուշերով, նրանք նկարահանում են տարբեր բաներ, և դրանք շատ տարբեր աշխարհներ են: Իսկ այսօր ռուսական կոմերցիոն կինո եկել են խելացի և հետաքրքիր ռեժիսորներ. կարծում եմ` հիասքանչ է. Խլեբնիկովն այսօր ունի կոմերցիոն սիթքոմ, բայց նա արտհաուսային ռեժիսոր է: Ռումինովը, օրինակ, ուզում է թաքցնել իր ուղեղը. նա գրում է մասսայական կինոյի համար, բայց ամեն դեպքում թաքցնել չի ստացվում, և դրանից միայն շահում են այդ բլոքբասթերներն ու մեյնսթրիմն առհասարակ»:

¶ Նախնական թեմայի և կինոյի համար ստեղծվող պատմության մասին

Այսօր բոլոր երկրների պրոդյուսերները, ռեժիսորներն ու դերասանները տանջվում են իսկապես հետաքրքիր սցենարի պակասից: «Արդեն եղել է» հավերժական մեղադրանքը դառնում է անտանելի: Շատ բեմադրիչներ նստում են սցենարիստական աթոռին, քշտում վերնաշապիկի թևքերը և տրվում անձնական փորձի էմոցիոնալ կողմին: Չէկրանավորված գեղարվեստական բազում ստեղծագործություններ մնում են փոշոտված, հոլիվուդյան պրոդյուսերների մտքով էլ չի անցնում ստեղծել վաղուց մոռացված կամ անհայտ նովելի ու պատմվածքի ժամանակակից  ինտերպրետացիան:
«Ինձ առանձնապես չի հետաքրքրում դասական գրականությունը: Ես նայում եմ առաջ, որոնում և հետաքրքրվում ժամանակակից պատմություններով: Ուսանողական տարիներին մի սցենար ունեի հայկական գյուղական թեմայով: Ըստ իս` դա լավագույնն է, ինչ ես գրել եմ: Մի տղայի մասին է, տղա, որն ուներ ոչխար ընկեր և հին “Playboy” ամսագիր”: Մի օր նա ծառի վրա ցանկության ժապավեն է փաթաթում և երազում այդ ամսագրի մոդելի մասին: Բայց ամսագրի համար հին է, և նա «ստանում է» ծեր կնոջ: Այդպիսի կատակերգական պատմություն: Այդ տարիներին իմ կուռքը Կուստուրիցան էր, ամեն ինչ պատկերացնում էի իր ոճով: Դեր կար
Արմեն Ջիգարխանյանի համար. մի խոսքով` պոետիկ կինո: Չնչին գումար էր պետք ընդամենը, չէ ՞որ մենք ուսանող էինք և ամեն ինչ կնկարեինք անվճար: Պետք էր ուղղակի մի քիչ օգնել մեզ, բայց հայ մեծահարուստները, որոնց դիմել էի, գրեթե նույն բանն էին ասում՝ «Այ` եթե լիներ ֆիլմ Ցեղասպանության մասին` ուրիշ»: Ըստ նրանց, ոչխարի մասին ֆիլմը չի կարող լինել հայկական կինոյի դեմքը: Ափսոս այդպես էլ չնկարեցի այդ պատմությունը, կստացվեր զվարճալի հայկական ֆիլմ… Այսօր չեմ անի դա, փոխվել եմ… Այնպես որ` այո, ինձ հետաքրքրում են փոքր մարդկանց մասին պատմությունները: Իհարկե, Ցեղասպանության մասին ֆիլմեր պետք է լինեն, բայց հայկական կինեմատոգրաֆին անհրաժեշտ են նաև պատմություններ այսօրվա մասին, այսօրվա խնդիրների, այսօրվա մարդկանց մասին: Անցել է քսան տարի, բայց ոչինչ չի փոխվել: Ցեղասպանության թեման հասկանալի է, այն կա ամեն ընտանիքում, բայց եթե խոսում ենք ազգային կինոյի զարգացման մասին, պետք է նայել ուրիշ կողմ, գնալ առաջ»:

⊗

Աննա Մելիքյան վառ և ճնշող անձնական պատկերացումներով ռեժիսոր է: Նա մասամբ մնացել է մանկության ու պատանեկության մեջ: Սիրում է մեծ կյանքի փոքր ուրախությունները, երազկոտ է ու կարող է հանգիստ վարակել սոցռոմանտիզմով, սակայն նրա բոլոր զավեշտալի, յուրահատուկ, միայն իրեն տիպիկ կանացի պատմություններն ունեն աննշան դառնության ետնահամ, որից հետո անկախ ամեն ինչից տխրում ես: Տրագիկ բաղադրիչն անհոգ և երիտասարդ հանդիսատեսին, կարծես, մատնացույց է անում այն փաստի վրա, որ կյանքը հիասքանչ է, իսկ գիշերային գողացված անանասը կամ կապույտ խնձորները կյանքի ամենապարզ հաճույքներից են, որոնք պետք է ըմբոշխնել՝ չկենտրոնանալով արհեստական խնդիրների վրա: