Բագրատ Ասատրյան. Մեր ապագան Եվրոպայում է

Բագրատ Ասատրյան. Մեր ապագան Եվրոպայում է

Նա ժամանակին եղել է Հայաստանի ֆինանսական դեմքը, որի քաղաքական ճակատագիրն անքակտելիորեն կապված է ՀՀՇ-ի հետ: Նա համոզված լիբերալ է, համոզված արևմտամետ, համոզված անկախական:

Տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածու Բագրատ Ասատրյանը հին արշավական է: Կնոջ հետ էլ ծանոթացել է, ինչպես ասում են` ուսապարկն ուսին: Եղել է պատգամավոր, առողջապահության և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ: 1994-98թթ. ղեկավարել է Կենտրոնական բանկը: Մի անգամ խոստովանել է, որ 95-ի սկզբին զանգահարել է նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին ու շնորհավորել: «Ինչո՞ւ»: «Շնորհավորում եմ, որովհետեւ դրամը կեղծել են. այսինքն՝ մեր փողն իրական արժեք է դարձել»: 1999-ից դասախոսել է ԵՊՀ-ում: 2004-ին համահեղինակել է «Բանկային գործ» աշխատությունը, որը բուհերի եւ բանկային համակարգի աշխատակիցների համար համապարփակ ուսումնական ձեռնարկ է: Ահա ինչու Բագրատ Ասատրյանի հետ մեր երկրի անկախության ու ազատության մասին զրույցը «Դը Քլաբում» սկսեցինք Կենտրոնական բանկի և ընդհանրապես ֆինանսական համակարգի պրոբլեմներից:

Գնել Նալբանդյան – Պարո´ն Ասատրյան, վերջին 25 տարվա` Հայաստանի ԿԲ նախագահները, ֆինանսների նախարարները իրար հետ հանդիպո՞ւմ են, խոսո՞ւմ են, մասնագիտական պրոբլեմները քննարկո՞ւմ են: Թեկուզ ոչ պաշտոնական մթնոլորտում: Մեր երկրի ֆինանսական էլիտան 21-րդ դարում ձևավորվե՞լ է, թե՞ ոչ: 25 տարին քի՞չ է, թե՞ շահերը շատ տարբեր են:

Բագրատ Ասատրյան – Վերջից սկսեմ: Շահերն են տարբեր: Ժամանակների հետ այս դաշտում էլ են փոփոխություններ լինում: Միասնականությունը չի ստացվում: Կարծում եմ, նախ համակարգը խորություն չունի. Ֆինանսական համակարգը պետք է խորություն ունենա:

Արտակ Ալեքսանյան – Ֆինանսիստներն է՞լ ճամբարների են բաժանվում` ըստ նախկին ու ներկա իշխանությունների:

Բ.Ա. – Գիտե՞ք` ես ամեն ինչ արել եմ, որ «ներկա և նախկին» չլինի: Երդ ես եկել եմ ԿԲ, այդ կառույցը որպես այդպիսին իրականում գոյություն չունեցեր: Ես հրաման եմ տվել լուծարել աշխատակազմը: Դա կամայականություն չէր: Ուղղակի ոչ մի բան չանող փոքրաթիվ մարդիկ էին: Բայց ամեն ինչ արել եմ, որ ժառանգականության տոնը մնա: Թույլ չեմ տվել, որ նախկին տարիների հասցեին որևէ բացասական բան ասվի հրապարակավ: Պարոն Իսահակյանին պատվավոր տեղ է տրվել, խորհրդականի կարգավիճակ: Առաջին խնդիրներից մեկը դրվել էր պատմությունը, այդ չեղած պատմությունը վեր հանելը: Եվ Իսահակյանն այդ ժամանակներից գրեց ԿԲ պատմությունը:

Գ.Ն. – Առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերջերս հայտարարեց դեֆոլտի հնարավորության մասին: Սա նախագահների՞ խնդիրն է, թե՞ ֆինանսիստների, ԿԲ ղեկավարների:

Բ.Ա. – ԿԲ-ինը չէ: Մեր օրենսդրությունը շատ հստակ է, որ ԿԲ-ն պատասխանատու չէ կառավարության պարտավորությունների համար: Մենք գիտենք` ինչ վիճակ է: Այսօր արտաքին պարտքը  5 մլրդ դոլարն անցնում է, մենք պրոբլեմներ ունենք: Նախագահ Տեր-Պետրոսյանը սպառնալիքի մասին է խոսել: Սպառնալիքը հետևյալն է. արտաքին պարտքը բեռ է դառնում մեր հասարակության ուսերին: 2008-ին Հայաստանի պարտքը 2 միլիարդ դոլարից հասավ հինգի: Այսինքն 2.5 անգամ աճեց: Մյուս կողմից` տնտեսական աճի տեմպի անկում է: Այսինքն ակնհայտ է, որ սա չի նպաստել տնտեսական զարգացմանը: Հիմա գալիս է պարտքի սպասարկման խնդիրը: 2008 թվականին բյուջետային ծրագրի մեջ պարտքի սպասարկման ծախսն ընդամենը 2 տոկոս է եղել: 2017,2018 թվականներին 9-10 տոկոս է կազմելու: Այսինքն ծախսերի մեջ ամենաարագ աճող հոդվածը պետական պարտքի սպասարկումն է: Խոսքը միայն տոկոսների մասին է: Մայր գումարների վճարման մասին այստեղ խոսք չկա: Եթե մայր գումարներն էլ հաշվենք, կպարզվի, որ մեր հասարակությունը հսկայական բեռի տակ է ընկած:

Գ.Ն. – Ի՞նչ է դա նշանակում անկախության տեսանկյունից:

Բ.Ա. – Մեծ պարտք ունեցողը, քաղաքացին, ձեռնարկությունը կարո՞ղ է անկախ լինել:

Արտակ Ալեքսանայն – Չե՞ք չափազանցնում, պարոն Աստարյան: Բոլոր երկրներն իրար պարտք են, ամբողջ աշխարհն է այդպես ապրում: Մսխում են գումարները և պահանջում են, որ ներեն: Ուկրաինան դարձել է Արևմուտքի փողերը կլանող Սև խոռոչ: Ուկարինան ամեն օր վերցնում է այնքան պարտք, որքան մենք` 25 տարում: Եվրամիությունը Հունաստանին տվեց 300 մլն եվրո, որը մեկ օրում մսխեցին, և մինչև հիմա չեն կարողանում բացատրել, թե ինչ եղավ այդ փողի հետ:

Բ.Ա. –  Դուք վատ օրինակներն եք բերում: Հասկանալի է, որ ամեն մեկին պարտք չեն տալիս: Պարտք տալիս են այն անձին, այն սուբյեկտին, այն պետությանը, որն ունակ է այդ պարտքը սպասարկել: Վճարունակ է: Երկրորդը հետևյալն է. մեր տիպի փոքր երկրներում դեֆոլտը տեխնիկական երևույթ է: Այն է, որ երկիրը հրաժարվում է պարտավորությունները կատարել: Մեզ հետ դա չի լինի: Աշխարհը թույլ չի տա, որ Հայաստանի նման փոքր երկիրն իրեն իրավունք վերապահի անել այն, ինչ հզորներն են իրենց թույլ տալիս: Դեֆոլտը հզոր միավորի պահվածք է` քաղաքական, տնտեսական: Դեֆոլտ կարող է հայտարարել Ռուսաստանը: Դեֆոլտը պարտավորություններից հրաժարվելն է: Բայց մի բան հստակ է, որ մեր վիճակը ծանր է: Եվ 3-դն էլ եմ ասելու` Միացյալ Նահանգների պարտքը: Ի դեպ, ավելի վատ վիճակ է Ճապոնիայում` պարտքը ՀՆԱ-ի 200 տոկոսն է: Միացյալ Նահանգների պարտքը երազ է, որ որևէ երկիր ունենա: Գիտե՞ք ում է ամենաշատը պարտք ԱՄՆ-ն: Հայաստանին:

Ա.Ա. – Չինաստանն է ԱՄՆ ամենամեծ կրեդիտորը:

Բ.Ա. – Ես հարաբերականն եմ ասում, ես ասում եմ` ամենամեծ պարտատերերից մեկը Հայաստանն է: Պարտքով փող ենք տալիս ԱՄՆ-ին: Գիտե՞ք դա:

Գ.Ն. – Հրաշալի է, մենք ԱՄՆ պարտատերերի մեջ ենք: Ես չգիտեի:

Բ.Ա. – Դրանից բացի, մեր պետական պահուստները որտե՞ղ են: Մենք պետական պարտատոմսեր ենք գնում ԱՄՆ-ից: Գիտե՞ք ինչն է խնդիրը` պարտքի որակը: Այո ԱՄՆ-ն պարտք է Հայաստանին և այլոց: Բայց այդ պարտքը և իրացվելի է, և կառավարելի է: Դա ոչ մի կերպ չի կարող խնդիր առաջացնել: Այդ պարտքն այսօր հանվի շուկա` կթռցնեն և լավ գներով: Իսկ Հայաստանը պարտքը հանի շուկա, որևէ մեկն ուշադրություն կդարձնի՞: Ոչ: Խնդիրն այդ է: Մենք պետք է դառնայինք մի երկիր, որ այդ պարտքը բեռ, հոգս չլիներ: Եթե մենք դինամիկ զարգացող երկիր լինեինք, մեր պարտքը գրավիչ կլիներ, մեր պարտքը իրացվելի կլիներ, մեր պարտքը վերակազմավորվող կլիներ շուկայական տեսանկյունից: Բայց մենք դարձել ենք մի երկիր, որտեղ պարտքը բեռ է, հոգս է: Եվ դրանով պետք է մտահոգված լինեն հենց ԿԲ-ն:

Ա.Ա. – Պարո´ն Ասատրյան, Դուք եղել եք ակունքներում, տեսնում եք այդ բացը, որ 90-ականներին հստակ չձևակերպվեց, թե ինչ երկիր ենք ուզում կառուցել: Բոլորդ` կիրթ, շարժման միջով անցած, ազգանվեր գործիչներ էիք, որոնցից յուրաքանչյուրը փորձում էր իր դաշտում ինչ-որ բան անել: Բոլորը շատ լավ հռետորներ էին, յուրաքանչյուրը փորձում էր ինչ-որ բան անել էվոլյուցիոն- ռևոլյուցիոն ճանապարհով, բայց մեծ հաշվով չասեցինք, թե` մեծանանք, ի՞նչ ենք ուզում դառնալ: Երբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին հարցրին, թե ինչպես պետք է վերականգնել տնտեսությունը, նա ասաց. «Ես Հրանտին (Բագրատյան- խմբ.) ասացի` ինչպես քանդել պլանային տնտեսությունը: Նա գիտի ինչպես վերկանգնել»:

Բ.Ա. – Ոչ, ես համաձայն չեմ: Դուք տալիս եք գնահատականներ, որոնց հետ ես ընդհանրապես համաձայն չեմ: Ես մեր անկախության հիմքը համարում եմ 90 թվականը և անկախության հռչակագիրը, որում անկախությունը և պետությունը իրավական տեսք ստացան: Այդ փաստաթղթում ամեն ինչ շատ հստակ ասվում է: Հետագա զարգացումներն այս շրջանակներից մի տեսակ շեղվեցին: Մինչև այսօր շեղվում են: Խնդիրների լուծման որակն այլ է:

Ա.Ա. – Առաջին օրից հայտարարեցիք, որ ստեղծում եք սոցիալական պետություն: Բայց ոչ ոք չկարողացավ  կառուցել սոցիալական պետություն: Այս 25 տարիներն ապացուցեցին, որ ապասոցիալական պետություն է կառուցվել:

Բ.Ա. – Քաղաքական իշխանությունները, և կառավարություները և բոլորը, երբ նշանակվել են, հռչակել են այդ նպատակները: Ինչ որ ձևով ամեն մեկը լուծում է տվել, որի արդյունքներից ես էլի խիստ անբավարար եմ: Հայաստանն այսօր` 2016թ հոկտեմբերի 25-ին տարածաշրջանի ամենաաղքատ երկիրն է: Հայն այսօր տարածաշրջանում ամենաաղքատն է: 90 թվականին էլ ոչ բավարար միջոցներ են ձեռնարկել:

Ա.Ա. – Եվ հետո, Հայաստանն այսօր գտնվում է կրթական ամենացածր վիճակում:

Բ.Ա. – Աղքատությունը վերարտադրվող երևույթ է, այն ազդում է նաև այլ համակարգերի վրա: Նաև կրթական համակարգի: Այսինքն այո, մենք հիմա մի փոսի մեջ ենք գլորվում, և սա պետք է կանխել: Մենք ունեցանք առաջին շրջան, որտեղ կար պետական շինարարություն, ռազմաքաղաքական խնդիրներ, որոնք լայն իմաստով լուծումներ ստացան: 90-ականների առաջին կեսը:

Ա.Ա. – Դա այսպես, թե այնպես ստանալու էինք: Ղրղզստանում էլ ստացան: Դա պարտավոր էինք անել:

Բ.Ա. – Չէ, չէ, էդպես չէ, ներողություն: Ռազմաքաղաքականը: Իսկ Ադրբեջանն այս վիճակո՞ւմ պետք է լիներ, ինչ 95-ի արդյունքներն են:

Ա.Ա. – Ադրբեջանը 10 տարի հետո ունեցավ: Բնական գործընթացը մի´ ներկայացրեք որպես ձեռքբերում: Ով էլ լիներ ձեր փոխարեն, դրանով էր զբաղվելու:

Բ.Ա. – Ես ասում եմ, որ ռազմաքաղաքական ու արտաքին քաղաքական շինարարության հարց է: Մենք առաջին հարցում իսկապես հաջողություն ունեցանք: Բայց դա մեր ժողովդրի հաղթանակն էր, ես չեմ ուզում որևէ իշխանության վերագրել: Ես ամեն տեղ եմ ասում այդ մասին: Անցյալով չհպարտանալը տգիտության գերագույն աստիճանն է: Ես երբեք չեմ ներել այն մարդկանց, այն պաշտոնյաներին, որոնք մեր պատմության այդ հատվածն անվանեցին մութ ու ցուրտ օրեր: Աշխարհում բազմաթիվ զարգացումներ են եղել: Աշխարհում եղել են իրադարձություններ, երբ մեծ կորուստների գնով են հասել ինչ որ բանի: Հեռու չգնանք` Լենինգրադի բլոկադան: Մութ չի՞ եղել: Ցուրտ չի՞ եղել: Դուք տեսե՞լ եք մի ռուսի, որն ասի` «մութ ու ցուրտ տարիներ»: Հերոսական օրեր են եղել:

Ա.Ա. – Որովհետև ուղեղները լվացված են:

Բ.Ա. – Դիմացդ Ադրբեջանն էր, որը 90 թվականին իր պոտենցիալով շատ ավելի հզոր էր, բոլոր ռեսուրսներով ավելի մեծ էր: Զուգահեռ սկսեցինք պետական շինարարություն: Ես չեմ ասում` լավագույն լուծումներն ենք տվել, բայց քիչ երկրներ կան, որոնք պատերազմի պայմաններում են պետություն ստեղծել: Եվ ընդհանուր առմամբ, այսօրվա տեսանկյունից, մենք բավարար պետք է գնահատենք: Մեր ակնհայտ բացը սոցիալական քաղաքականությունն է: Մենք այդպես էլ մոդել չունեցանք: Տնտեսական քաղաքականության մոդելը ուզես-չուզես կառուցվելու է` ազատ շուկայական հարաբերություններով: Սոցիալական քաղաքականությունը մինչև հիմա անորոշության մեջ է: Տնտեսական խնդիրների մասին. տեսեք, թվացյալ է, որ մենք ընտրելու շատ մեծ հնարավորություն ենք ունեցել: Մենք կանգնեցինք փաստի առաջ, այդ փաստի անունը Սովետական Միության քայքայումն էր: Մենք մեկ օրում պետք է վերափոխեինք ամբողջ տնտեսությունը: Դա շատ մեծ խնդիր էր, գերխնդիր էր:

Գ.Ն. – Բայց չստացվեց: Մենք հիմա պոստսովետական պետություն ենք: Ռուբեն Վարդանյանն ասում է ` «Անկախության 25-րդ տարում մենք կանգնել ենք մի փաստի առաջ, որ պետք է փոխենք պետական կառավարման մոդելը»: Այսինքն մենք սխալ մոդելով ենք գնացել: Դա ասում է Ռուբեն Վարդանյանը:

Բ.Ա. – Ես ընդունում եմ, որովհետև այս վերջին 10-15 տարիներին այս կառավարման մոդելը մենակ փչացնելով ենք զբաղված: Այն միտումը, այն էներգետիկան, որ կար, եթե կարողանայինք հաղորդել նաև հետագա տարիներին… Բայց չենք արել:


[ Անկախություն-25 ]


Ա.Ա. – ԿԲ նախագահի պոստում Ձեր հաջորդը` Տիգրան Սարգսյանը, ուղիղ 15 տարի իրականացրել է ծրագրեր Համաշխարհային բանկի հետ, որի հիմնական փիլիսոփայությունն է` պետք է զարգացնել նոր տեսակի տնտեսություն, որը պետք է կառուցված լինի ծառայությունների և ենթակառուցվածքների զարգացման վրա: 15 տարի Համաշխարհային բանկը մսխեց մեր էներգիան, ներդրումները, պարտքով փողեր տվեց և դրամաշնորհներ, որպեսզի 15 տարի հետո հայտարարի, որ, այնուամենայնիվ, դրանով չի կրճատվում աղքատությունը, չի պակասում գործազրկությունը, և միակ, ռեալ տարբերակը արդյունաբերություն հիմնելն է:

Բ.Ա. – Էլի գնահատականների հետ համաձայն չեմ:

Ա.Ա. – ՀԲ գնահատականն է:

Բ.Ա. – Ոչ ՀԲ-ն, ոչ Արժույթի զարգացման հիմնադրամը նպատակ չեն դրել զարգացնել Հայաստանը: Նպատակը մենք ենք դրել: Թե ինչքան է խելքներս կտրել` այդ հարցում պետք է շատ զգույշ լինենք:

Ա.Ա. – Ասում են` ունենք թեթև արդյունաբերության զարգացման համար 200 մլն վարկ, ուզո՞ւմ եք: Ուրեմն պիտի գրեք այս ծրագրով: Այսինքն` սրա տակ փող կա, ուզո՞ւմ եք, տղերք:

Բ.Ա. – Չէ, Արտակ: Մենք կառավարիչներ ենք ունեցել, որ գնացել են` հլու հնազանդ ենթարկվել են: Բայց ունեցել ենք հատվածներ, երբ խնդիրն այստեղ է ձևավորվել: Մենք ենք հարցադրումներն արել ու ասել ենք` մենք ուզում ենք ոչ թե սա, այլ սա: Եվ մենք իսկապես հաջողություններ ունեցել ենք, երբ մտածված, հաշվենկատ քայլեր ենք արել: Դուք ասում եք` մսխել, բայց ես հայտարարում եմ, որ ԿԲ-ն, մինչև վերջերս, երբևիցե չի մսխել:

Ա.Ա. – ԿԲ պաշտոնյաներդ այնքան խելացի եք, դերաբաշխումներն այնպես եք տվել, որ ամեն ինչին մասնակցել եք, բայց զրո պատասխանատվությամբ: Վերջում ասել եք գների կայունությունն` այսքան, դրամավարկային քաղաքականությունն` այսքան, ասել են` այո:

Բ.Ա. – Չէ, չէ, այդպես չի: Ինստիտուցիոնալ առումով բոլոր ԿԲ-ներն այսպես են:

Ա.Ա. – Այո, շատ խելացի ծուղակ է:

Բ.Ա. – Կներեք: Եթե ուզում եք ԿԲ-ին պատասխանատու դարձնել տնտեսկան աճի կամ մյուս բաների համար, բերեք օրենքը փոխենք: Բայց կրկին պետք չէ, մենք ունեցել ենք նաև հաջողություններ:

Ա.Ա. – Պարո´ն Ասատրյան, բացատրեք խնդրեմ, ինչպե՞ս է պատահում, որ 25 տարիների ընթացքում, Հայաստանը, անկախ նրանից, թե որքան քննադատաբար ենք մոտենում, կարողանում է ունենալ համաշխարհային մակարդակով ոչ վատ ռազմաքաղաքական արդյունքներ, կարողանում է ունենալ նաև բավականաչափ բալանսավորված արտաքին քաղաքականույթուն, բայց ձախողում է ամբողջ տնտեսությունը: Կարո՞ղ եք բացատրել այդ ֆենոմենը. այդքան խելացի քաղաքական գործիչներ և այդքան վատ տնտեսական արդյունքնե՞ր:

Բ.Ա. – Համաձայն եմ: Կարծում եմ նաև ազգային բնութագրեր կան: Մենք, հայերս շատ զգույն ենք: Ես ինքս էլ զգում եմ դա: Մեր ձգտումի, մեր մտածելակերպի հուզականությունը շատ մեծ է: Ամենացավոտը արդարության զգացումն է, արդարության ձգտումը: Շատ պարզ խոսենք` Հայաստանն իր պոտենցիալով 90 թվականին այն երկիրը չէր, որ մեծ արդյունքներ ունենար:

Գ.Ն. – Գուցե անկախությանը մենք պատրաստ չէի՞նք: Մի քանի հոգի հավանաբար պատրաստ էր, բայց ոչ` մեծ մասը:

Բ.Ա. – Անկախությանը երբեք ոչ ոք պատրաստ չի լինում: Անկախխությունը բոլոր ժամանակներում բոլոր ժողովուրդների համար մեծ ձգտում է: Դուք նայեք, թե անկախության ճաապարհին տարբեր երկրներ, տարբեր ժողովուրդներ ի՛նչ կորուստներ են ունեցել: Ժողովուրդներ են վերացել: Երբեք ոչ ոք պատրաստ չի լինում դրան: Դա հավերժական բնական ձգտում է, որը ինչ որ ձևով տարբեր ժամանակահատվածներում, տարբեր ժողովուրդների մոտ տարբեր լուծումներով է ստացվում:

Ա.Ա. – Այդ դեպքում կբացատրե՞ք հակասությունների ֆենոմենը:

Բ.Ա. – Այս պահին այս էր մեր պոտենցիալը: Ես չեմ հրաժարվում ապագայից: Մենք ավելի վատ օրեր ենք ունեցել: Ցավոք մեր պատմությունը ավելի շատ դժգույն հատվածներով է եղել: 25 տարի առաջ ես էլ իմ պատկերացումներն ունեի: Բայց իմ ամենավատ երազում ես չէի տեսել այն, ինչ այսօր կա:

Գ.Ն. – Ինչու 90-ականներին քաղաքական առաջնորդները չհայտարարեցին, որ մենք գնում ենք Եվրոպական ընտանիք, ինչպես Բալթյան երկրներն արեցին:

Բ.Ա – Բայց այդպես էլ եղել է:

Գ.Ն. – Հայտարարություն եղե՞լ է նախագահի մակարդակով:

Բ.Ա. – Բոլորն են ասել: Ես էլ եմ ասել: Եկեք չմոռանանք մեր պատմությունը: Նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններն անվերապահորեն գնում էին դեպի եվրոպական արժեքներ:

Գ.Ն. – Հայտարարվել է, որ մենք սկսում ենք շարժվել եվրոպական արժեքներո՞վ:

Բ.Ա. – Մենք մտնում էինք կառույցներ: Այո, այո: ԽՍՀՄ կոլապսից հետո բոլորը հայտարարում էին այդ ուղու մասին: Այլ բան է, թե ինչ չափով էին պատրաստ դրան:

Ա.Ա. – Այդ ժամանակ Եվրամիությունն էլ դեռ որպես այդպիսին չէր ձևավորվել: 92-ին ձևավորվեց:

Բ.Ա. – Եվրոպա քաղաքական միավորը կար, չէ՞: Մենք ե՞րբ դարձանք ԵԽ անդամ:

Ա.Ա. – 2001-ին:

Բ.Ա. – Բայց մենք քայլեր էինք անում, օրենսդրություններ էինք փոխում: Բոլոր պոստսովետական պետությունները գնացել են այդ ճանապարհով, մինչև որոշակի ժամանակահատված:

Գ.Ն. – Հիմա մենք ո՞ւր ենք գնում:

Բ.Ա. – Ես անվերապահորեն եմ ասելու: Գլոբալ իմաստով մենք դեպի Եվրոպա ենք գնում:

Գ.Ն. – Եթե մենք գնում ենք, պետք է քաղաքական թիմ ունենանք: Առանց թիմի մենք չենք կարող տեղ հասնել:

Բ.Ա. – Դուք նեղացնում եք շրջանակը, որի պարագայում շատ դժվար է պատասխանը տալ, բայց ընդհանուր միտումները կան: Մենք մեր ամբողջ պատմությամբ դեպի Եվրոպա ենք գնացել: Մենք մեր մասին միշտ ասում ենք` մենք առաջին քրիստոնյա ժողովուրդն ենք, բայց չէ՞ որ դա էլ եվրոպական արժեք է: Մեր ձգտումը դեպի դա է: Կան խնդիրներ, որոնք լուծված չեն, կամ այս պահին այսպես են լուծվում: Ռուսաստանի ապագան որտե՞ղ եք տեսնում: Ես` միայն Եվրոպայում: Միմիայն:

Գ.Ն. – Դուք Ռուսաստանի՞, թե՞ Ռուսական կայսրության ապագան եք տեսնում Եվրոպայում:

Բ.Ա. – Ընդհանրապես Ռուսաստանի: Ռուսական վեկտորը միշտ էլ դա է եղել: Ժամանակ առ ժամանակ շեղումներ եղել են, բայց միշտ էլ դա է եղել: Մենք այլ տեղ չունենք գնալու: Չգիտեմ` Ռուսաստանի հե՞տ, թե՞ առանձին, բայց մեր միակ ճանապարհը դա է:

Ա.Ա. – Պարոն Ասատրյան. երկու հարց: Այս հարցը բոլորին ենք տալիս: Վերջին 25 տարիների ընթացքում տնտեսական բարեփոխումներն ի վերջո ձախողվել են: Երկիրը 3.4 մլն բնակչությունից դարձել է 2.9 մլն: Աղքատությունն ավելացել է, գործազրկությունն ավելացել է: Այս ընթացքում քաղաքական ինստիտուտների լավագույն լակմուսը` ընտրությունները ձախողել ենք, այդպես էլ արժանահավատ ընտրություններ չենք անցկացրել: Երկրում քաղաքական իշխանությունը չի փոխվում: Լինում են պալատական հեղաշրջումներ, փոքրամասնությունը դառնում է մեծամասնություն, բայց ժողովրդավարության տեսանկյունից չի հաջողվում բան փոխել: Մեծ հաշվով 25 տարիների ընթացքում որևէ բնագավառում մենք չենք ունեցել որևէ մեծ ճեղքում: Բացի շախմատից: Մենք չենք ունեցել Նոբելյան մրցանակակակիրներ, չենք ունեցել համաշխարհային գրողներ: Գուցե մենք ավելի արդյունավետ ենք առա՞նց անկախության: Ով ասաց, որ բոլոր ազգերը պետք է անկախություն ունենան: Մեր պատմության ընթացքում պատահաբար ձեռք բերած անկախության տարիներին մենք ավելի շատ զբաղվել ենք պալատական սադրանքներով, քան պետությունն ամրացնելով: Ով ասաց, որ բոլոր ազգերը պիտի անկախ լինեն:

Բ.Ա. – Դա բոլորն են ասել, բոլոր ժամանակներում: Ազգի զարգացման միակ ուղղությունը պետությունն է: Պատմության ընթացքում ինչ հզոր ազգեր են եղել: Ո՞ւր են իրենք: Դե գուցե մե՞նք էլ համակերպվենք, որ պետք է վերանանք: Եկեք այդքան ծայրահեղ չմոտենանք: Այսօր մենք պետք է ուղղակի շատ ավելի ազնիվ գնահատենք մեր իրականությունը և մտածենք քայլերի մասին: Գիտե՞ք ինչն է զայրացնում: Ամենամեծ կորուստը, որ ունեցել ենք, այն է, որ մենք մրցակցային պայմաններ չեն ստեղծել որևէ հատվածում` քաղաքական հատվածում, տնտեսական հատվածում:

Ա.Ա. – Սոցիալական վերելակներ չենք ստեղծում:

Բ.Ա. – Դրա հաջորդը վերելակն է: Դու պետք է պայմանները ստեղծես, որ վերելակը լինի: Հարկերը պետք գցենք, հարկեր ունենանք, որ վերելակը բարձրանա: Տափակ մի բան ենք ստեղծել, պարզ կանոններով, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքական ուժ առաջնահերթությունը տալիս է միայն իր վերարտադրությանը: Ոչ մի այլ ինստիտուտ չի աշխատում:

Ա.Ա. – Պարոն Աստարյան, գիտենք, թե ինչու են Հայաստանից հեռանում: Բայց Բալթյան երկրներն էլ են դատարկվում, ընդ որում ավելի մեծ տեմպերով: Ինչո՞ւ: Կարծեմ կիսով չափ դատարկվել են:

Բ.Ա. – Չէ, տեմպերի մասով համաձայն չեմ: Նախ, Բալթյան պետությունները բաց միջավայր են Եվրոպայի հետ, ազատ տեղաշարժի իրավունքն այնտեղ աշխատում է: Բայց եթե դրա մասին եք խոսում, խոսենք նաև զարգացման մասին: Նախկին ԽՍՀՄ պետություններից ամենազարգացածն Էստոնիան էր, եթե մի ընդհանուր ինդեքս դնենք` տնտեսական, քաղաքական սոցիալական:

Ա.Ա. – Նույն արտագաղթը կա, նույն ժողովրդագրական աղետը:

Բ.Ա. – Եթե աղետով նայենք, ապա Էստոնյան այդ աղետի մեջ է արդեն 60 տարի: Ամենածեր բնակչույթունն ուներ, բնական վերարտադրության տեսակետից մինսով արդյունք ուներ: Վրաստանը մոտ էր դրան, բայց վրացիները կարողացան կորը փոխել:

Ա.Ա. – Եվ վերջին հարցը: Ձեր հաշվարկով, առաջիկա 25 տարում մենք կշարունակե՞նք ունենալ անկախություն, թե՞ կկորցնենք:

Բ.Ա. – Ես դրան քաղաքական գնահատական տվել եմ և կրկնում եմ, որ իմ կարծիքով` մեր իշխանությունների այս փնթիությունը, այս կարգի վարվելակերպը գալիս է հենց նրանից, որ նրանք համոզված են, որ առաջիկա 25 տարում աշխարհի քաղաքական քարտեզը չի փոխվի: Այդ համոզվածությունն է հիմքում եղել, որ մեր իշխանություններն այսպես են վարվել մեր Հայաստանի Հանրապետության հետ: Ես էլ եմ համոզված, որ աշխարհի քաղաքական քարտեզի էական փոփոխությունների համար այսօր որևէ հիմք չկա:

Գ.Ն. – Մեր անկախության մասին ո՞ւմ մտքերը Դուք կուզեիք կարդալ մեր ամսագրում:

Բ.Ա. – Լևոն Տեր-Պետրոսյանի:

Գրել կարծիք