#57 Ֆաթիհ Աքին. Թուրքերն իրենց մութ անցյալին տեղյակ չեն

#57 Ֆաթիհ Աքին. Թուրքերն իրենց մութ անցյալին տեղյակ չեն

Թուրք ռեժիսորի բացառիկ հարցազրույցը. անկեղծ խոստովանություններ ու Ցեղասպանության մասին ֆիլմի կարևորության մասին:

texekanqakin

2005-ին էկրան բարձրացավ Ֆաթիհ Աքինի «Բոսֆորից այն կողմ» («Անցնելով կամուրջը. Ստամբուլի մեղեդիները») վավերագրական ֆիլմը (90”): Այն նվիրված է քրդական երաժշտությանը, որն արգելված է Թուրքիայում: Նույն տարում էլ Աքինը Կաննի կինոփառատոնի ժյուրիի անդամ ընտրվեց: Իսկ 2007-ին Կաննին մասնակցեց նրա «Անդին» ֆիլմը (ռուսական կինովարձույթում` «Դրախտի եզրին») և ստացավ «Լավագույն սցենարի համար» մրցանակը:

Վենետիկի կինոփառատոնում (2009) Աքինը ներկայացրեց իր «Հոգու խոհանոց» կինոնկարը: 2012-ին ռեժիսորը կրկին անդրադարձավ վավերագրական կինոյին` նկարելով «Եդեմական այգու աղբը» փաստագրությունը (99”):

Աքինը Հայաստանում առաջին անգամ եղել է 2010-ին` «Ոսկե ծիրան» 7-րդ միջազգային կինոփառատոնին: Նա ներկայացնում է իր «Հոգու խոհանոց» նոր ֆիլմը: Փառատոնի ծրագրում ընդգրկված էր Աքինի նախորդ ֆիլմերի հետահայաց ցուցադրությունը:

Նա գործակցում է Գյոթեի անվան ինստիտուտի հետ, որը տարիների ընթացքում ռեժիսորի գործընկերն է եղել միջազգային փառատոներում: Հայտնի կինոռեժիսորին հետաքրքրում է նաև բռնցքամարտը. նա երկրպագում է Արթուր Աբրահամին և Սյուզի Կենտիկյանին:

Ֆաթիհ Աքինը սիրով ընդունեց «Արմենիա» հեռուստաընկերության` հարցազրույցի հրավերը: Այս հարցազրույցը հնարավորություն է տալիս, որ Հայաստանում ապրող մարդկանց համար հասկանալի դառնան թուրք ռեժիսորի անսովոր արարքի դրդապատճառները:

Նա ներկայացնում է Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ իր մտքերը, և պարզվում է, որ թուրքը միայն ժխտող ազգայնականը չէ: Ռեժիսորն առանց առարկության համաձայնեց հարցազրույցն անել թուրքերեն: Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ գերմանական հնչերանգով թուրքերեն արտահայտությունները բավական անսովոր էին հնչում:

Ֆիլմի մասին խոսելիս ռեժիսորը փորձում էր հնարավորին չափ խուսափել քաղաքական հայտարարություններից, սակայն ինքն էլ հասկանում էր, որ հայ-թուրքական որևէ թեմատիկայով որևէ քննարկում դեռևս չի կարող ապաքաղաքական լինել:

Ինձ համար զարմանալի էր իմանալ, որ Գերմանիայում ապրող թուրք ռեժիսորը քաջատեղյակ էր Թուրքիայի ներքաղաքական կյանքին, սպասվող զարգացումներին: Հաճելի էր գիտակցել, որ Հայոց ցեղասպանության թեմայով ֆիլմը նկարահանել է պատմությանը տեղյակ, թուրքական իշխանության տրանսֆորմացիան լավ պատկերացնող անձնավորություն:

1

– Դուք ասել եք, որ ֆիլմն առաջին հերթին թուրքերի համար եք պատրաստել: Ո՞րն է Ձեր ամենակարևոր մեսիջը թուրքերին:

– Ամենակարևորը 1915 թվականի մասին անտեղյակ մարդկանց մեջ հետաքրքրություն առաջացնելն է, տեղեկություն հաղորդելը: Գլխավոր նպատակը եղել է այն, որ երիտասարդ հանդիսատեսը կինոթատրոնից դուրս է գալիս և ասում՝ ես բոլորովին անտեղյակ էի այս իրադարձությունների, ցեղասպանության խնդրին: Հետո երիտասարդը սկսում է «Գուգլ»-ով, «Վիկիպեդիա»-ով հետաքրքրվել այս թեմայով: Հայրս, մայրս թուրք են, Գերմանիայում եմ ծնվել, սակայն այս անցյալը նաև իմ անցյալն է, որի հետ անհրաժեշտ է առերեսվել: Աշխարհում այս իրողությունն ընդունում են, սակայն թուրք հասարակությունը իր մութ անցյալին տեղյակ չէ, անհրաժեշտ չափով չենք անդրադարձել: Եթե ճշմարտությունը չբացահայտենք, նման ողբերգությունները կարող են կրկնվել այլ հասարակություններում, այլ ժամանակ:


newmag/ շապիկ  #60 Վլադիմիր Պոզներ. Իմ տարիքը իմ էքսկլյուզիվն է

newmag / շապիկ #59 Ցեղասպանության տպագիր վկաները

newmag / շապիկ #58 Խորեն Հովհաննիսյան. Բաքուն որպես ճակատագիր. Կուռքից մինչև վտարանդի


– Նախապես ցանկանում էիք Հրանտ Դինքի մասին ֆիլմ նկարահանել. ինչո՞ւ հրաժարվեցիք:

– Նախ` դերակատար չկարողացա գտնել: 5-6 դերասանի դիմեցի, սցենարը տվեցի: Նրանք սցենարից նեղվեցին: 7-րդ, 8-րդ դերասանի մոտ չգնացի. ամեն դեպքում ֆիլմի համար դերասան գտնելու էի: Սակայն խնդիրը միայն դերասանը չէր: Շատ բամբասանքներ կային՝ Ֆաթիհ Աքինը այս է անելու, այն է անելու… Ստամբուլում անհանգիստ մթնոլորտ էր ստեղծվել: Գլխավորն այն էր, որ Դինքի մասին ֆիլմը թուրք նկարեր: Հրանտն ասում էր` եթե հայերի և թուրքերի միջև հարց կա, պետք է միասին լուծենք՝ առանց Ֆրանսիայի կամ Ամերիկայի օգնության: Նրանք ցեղասպանությունն օգտագործում են քաղաքական նպատակների համար: Նպատակն էր թուրք ռեժիսորի ձեռքով, թուրքական անձնակազմով, թուրքական փողով Դինքի մասին ֆիլմ նկարել: Այն ժամանակ՝ 2010 թվականին, դա անհնար էր:

– Ձեր գործունեության համար սպառնալիքներ եք ստացել, գուցե դեռևս ստանում եք: Սպառնալիքներից չե՞ք վախենում:

– Ո՛չ, անկեղծ, չեմ վախենում: Խոսքի ազատությունը շատ կարևոր է. դա մի քանի շաբաթ առաջ Ֆրանսիայում տեսանք: Ինձ համար՝ որպես դեմոկրատ մի մարդու և արվեստագետի, խոսքի ազատությունը մարդու իրավունքն է. բնականաբար, պետք է աջակցել այդ իրավունքին:

– Ձեր հայրը Թուրքիայի ամենաազգայնական կուսակցության անդամ է, իսկ Դուք ցեղասպանության մասին ֆիլմ եք նկարում: Ինչպե՞ս ստացվեց սա, ինչպե՞ս արձագանքեց Ձեր հայրը:

– Իմ ընտանիքի տեսակետը շատ հետաքրքիր է: Դիտելուց հետո նրանց կարծիքն ինձ համար շատ կարևոր էր: Ֆիլմում մի հատված է գալիս, որ հանդիսատեսը մոռանում է, որ հերոսը հայ է, ավարտվում են ցեղասպանությանը վերաբերող տեսարանները: Գլխավորը դառնում է հայրը, որն իր զավակներին է փնտրում: Սա ընդունելի է ամեն տեսակի հանդիսատեսի համար, նաև թուրքի և իմ հոր համար: Նույնիսկ ազգայնականը հասկանում է դա: Բնականաբար, հայրս դիտել է: Եթե ֆիլմը չդիտեր, ինձ հայհոյելու էր: Ֆիլմի ընթացքում հանդիսատեսը կապվում է հերոսի հետ, հավանում է նրան: Դա տեսա նաև իմ ընտանիքում: Դիտումից հետո հայրս ասաց` այո՛, նման բաներ մեր երկրում եղել են, Էնվեր փաշան խելապակաս էր, նման բաներ արել է: Թուրքիայի արևելյան նահանգների հին գյուղերի բնակիչներն էլ կասեն, որ նման բան տեղի ունեցել է: Սակայն նայե՛ք. կա գյուղի տեղեկություն, ժողովրդի տեղեկություն, հասարակության, քաղաքական տեղեկություն կա Թուրքիայում, պատմական գրքեր կան, սակայն դրանք բոլորը գոյություն ունեն առանձին-առանձին: Միասնական մոտեցում, միասնական կարծիք չկա, ցավոք:

2

– Վերջին տարիներին Թուրքիայում ավելի ու ավելի շատ մարդիկ ազատ խոսում են Հայոց ցեղասպանության մասին: Ո՞րն է սրա պատճառը, Թուրքիան դարձել է ավելի ժողովրդավա՞ր կամ ազա՞տ:

– Իրականում տեսնում եք, որ Թուրքիան ամենևին էլ ժողովրդավարական չի դարձել: Հրանտ Դինքի սպանությունից հետո մի քաղաքացիական հասարակություն ծնվեց, և նրա սպանության մեղավորները տեսան, որ իրենց ուզածին հակառակ բան ստացվեց: Ավելի շատ աղմուկ բարձրացավ: Բնականաբար, նրանք դա չեն ցանկանում և այդ քաղաքացիական հասարակության դեմ դուրս չեն գալիս: Առանց այդ էլ այս շարժման պատճառով Թուրքիայի քաղաքական կյանքում Հայկական հարցի վերաբերյալ որևէ խնդիր չի ծագում: Բացի այդ՝ կարծում եմ՝ Հայկական հարցից ամենից շատ վախեցողը, անհանգստացողը Թուրքիայի այսօրվա իշխանությունը չէ, նրանից առաջ եղածներն են` Դենիզ Բայքալի1, Դուղու Փերինչեքի2 նմանները:


Նարնիկո. «Սպի». Ֆաթիհ Աքինի ֆիլմը՝ երևանյան էկրանին


– Թուրքիայում իշխանությունը Ձեր ֆիլմի ցուցադրության դեմ տարբեր արհեստական արգելքներ առաջացրեց, և միայն 20 հազար մարդ կարողացավ դիտել այն: Այս առումով հիասթափություն չե՞ք ապրում:

– Ամենակարևորն այն էր, որ ֆիլմը Թուրքիայում ցուցադրվի: Թեկուզ ընդամենը 2 հոգի տեսներ: Ամենակարևորը, որ ֆիլմը միայն փառատոներում, առանձին սեանսներում չցուցադրվեր, այլ նոր կինոթատրոններում: Որպեսզի այն դիտել ցանկացող յուրաքանչյուր անձ կարողանար դիտել: Այս նպատակը դրել էինք և հասանք դրան: Բնականաբար, մշակույթի նախարարությունը ֆիլմը նախապես դիտել էր և հրահանգել, որ ֆիլմը շատ թվով մարդիկ չդիտեն, պատշաճ մարկետինգով չցուցադրվի: Իհարկե, արգելքներ կային` 18-ից բարձր տարիք և այլն: Անկեղծ ասած` կարծում եմ, որ այս ֆիլմը 16-ից բարձր հանդիսատեսի համար է: Սակայն կարծում եմ, որ հանդիսատեսի փոքր թվի գլխավոր պատճառը հասարակության մեծ մասի հետաքրքրության պակասն է: Հենց դա է տխրեցնողը: Եթե պետությունը, օրինակ, արգելեր ֆիլմը կամ նման մի բան, դա ավելի թեթև կտանեինք, սպասելի կլիներ, սակայն հասարակության հետաքրքրության պակասը լավ ազդակ չէ:

watermark

– Սերժ Սարգսյանը Ռեջեփ Էրդողանին ապրիլի 24-ին Երևան այցելելու հրավեր էր ուղարկել: Առանց այդ հրավերին պատասխանելու՝ Էրդողանը Գալիպոլիի ճակատամարտի հիշատակի օր ընտրեց ապրիլի 24-ը և Հայաստանի նախագահին հրավիրեց մասնակցելու: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այս իրողությանը:

– Ես այսպես եմ մտածում: 1915-ին Չանաքքալեն չէր, Ցեղասպանությունն էր: Իմ կարծիքով, այս տարի Թուրքիայում ոչինչ չի փոխվի: Գիտեք, որ Թուրքիայում օգոստոսին [խորհրդարանի] ընտրություններ են լինելու, որոնք շատ կարևոր են: Դրանցից կախված է` կփոխվի՞ սահմանադրությունը, թե՞ ոչ: Մեծ մրցակցություն կա: Բոլորը ցանկանում են առավելագույն ձայներ հավաքել: Էրդողանի կառավարությունը ցանկանում է նաև ծայրահեղ աջերի, ֆաշիստների ձայներն էլ հավաքել և ռիսկի չի գնա: Չեմ սպասում, որ Էրդողանը կգա Հայաստան և մեխակներ կդնի Ցեղասպանության հուշահամալիրում: Եթե ինչ-որ բան փոխվի, կփոխվի օգոստոսից հետո:


Դենիզ Բայքալ – Թուրքիայի ընդդիմադիր Ժողովրդահանրապետական կուսակցության գլխավոր քարտուղար մինչև 2010 թ. մայիսը, երբ տարածվեց ինտիմ տեսարանով մի տեսաժապավեն, որում նա նույն ննջարանում էր իր քարտուղարուհու և մի նախկին պատգամավորի հետ:

Դուղու Փերինչեք – թուրք ազգայնական, Աշխատավորական կուսակցության նախագահ. դատապարտվել է Շվեյցարիայում Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելու համար:

 

Գրել կարծիք